Showing posts with label Paletwa. Show all posts
Showing posts with label Paletwa. Show all posts

Paletwa Hi Raldohnak Le Chawlehnak Ah Zeitluk In Dah A Biapi

 Salai Mangpau

Ramthum ai tonnak ah a um mi Paletwa peng cu AA nih a hmasa bik a laknak peng pakhat a si.

Kaladan Project 

India le Kawlram nih 2008 April 2 ah Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project (KMMTTP), tiah min thang taktak mi project hi min an rak thut. Kaladan Multi-modal Transit Transport Project hi an ram ah harnak tampi a um caah cu harnak cu tlianter khawh nakhnga India cozah nih ruahnak a chuah mi a si.


Tinh mi cu;-(1) India ram rili tilawng dinhnak Kolkatta le Kawlram tilawng dinhnak Sittwe tilawng dinhnak peh ding; (2) Sittwe in Paletwa tiang Tipi thuk deuh in tuah le kauh deuh ding; (3) Paletwa tilawng dinhnak a thar in sak ding; (4) Paletwa in Lawngtlai (Mizoram) tiang highway cawh i India nichuah chaklei ramkulh 7 chung ah fawi deuh in, pehtlaihnak tuah ding hi, India cozah tinh mi a si.

Hi nichuah lei ramkulh pa 7 hi rili he an i hlat tuk. Hi ram 7 nih thilri tam bik an laknak cu Kolkata a si. Kolkatta in Mizoram le Tripura Ramkulh te hna phaknak ding ahcun Bangladesh nih a kham caah, phihlik khengtlang vel in i vel i phak a hau. Cucaah caan, tangka tamtuk a hlei in a dih. Atu Kolkatta in Sittwe lei in kal ahcun a tlawm bik ah km 1,328 lam a si lai ti a si. Cucaah Kaladan Project hi an lim ahcun, India ram minung nih caan, tangka le buaibai ah tam tuk an miak ding a si. Cun hi ramkulh 7 hi, Bangladesh ram nih India ram a lai zawn in a chah dengmang hna. Kolkata in Assam le Mizoram lei kal duh tik ah, a bi tuk mi Siliguri timi hmunhma te kha, tlanglawng nih a pal peng a hau.

Cuti vel cu a rak har tuk caah, India cozah nih hin Bangladesh hi, Chittagong Port hmang in cuticun Tripura le Mizoram lei in kalnak nawl hi a rak hal lengmang nain Bangladesh nih a rak duh hrimhrim lo. Cucaah, India nichuah lei ramkulh thilri phorhtlunnak ding ah, Kaladan Project cu an tuahnak a si.

Hi nichuah chaklei ramkulh 7 hna cu: Tripura, Mizoram, Manipur, Meghalaya, Nagaland, Assam le Arunachal Pradesh ti mi ramkulh 7 hna hi rili he an i hlat tuk caah, hi ram hna thilri fawi deuh in phorhtlun khawhnak ah aa tinh mi a si. Cun Kawlram-India cawkzuarhnak zong karhter deuh kha an i tinh.

Kaladan Tivapi hi, vawleicung ah kham lo mi tivapi ngan bik 5 nk ah a um. A dang tivapi 4 hna cu New Gunea um mi Fly,

Mamberamo, Sepik le Russia um mi Pechora an si.  Pawngkam runvengtu hna nih Kaladan project hi tampi an doh nain, India le Kawl cozah nih an duh lo i million $500 project cu an suai. Hihi Kawlram le India ram pahnih kar ah thilri phorthluhnak le i cawkzuarhnak a kaiter lai tiah an ruah caah a si.

Hi project hi meng 178 tluk lawng a sau. Chhimtuipui le Lungleng tibantuk zong ah hydroelectric power zong ser ding hi saduhthah chih mi ah aa tel. Atu lio ah tangka a zapite in a dih ding mi ah ruah mi $214 hi Indian Ministry of External Affairs (MEA) nih an chuah lai.

Hi Kaladan Project hi dot 4 in a um.

Cucu www.kaladanmovement.org ah tling tein hmuh khawh a si.

1.Million $120 dih in Sittwe Tilawng Dinhnak remh le ser ding. Hihi an dih cang (Inland Waterways Authority of India and ESAR Project Ltd.,) nih ṭuanvo an lak.

2.Sittwe in thlanglei km 160 a hlatnak Mizoram tiang tilawng tlun khawhnak in tuah ding le Paletwa tilawng dinhnak remh ding

3.Km 130 a sau mi Paletwa in India-Burma ramri khua a si mi Myeikwa/Lomasu khua tiang tilawng kalter ding (Kawlram construction company Max Myanmar Group of Companies nih ṭuanvo lak dawh in an ruah).

4, Dot linak cu Laitlang khua Lomasu in km 100 hlatnak Lawngtlai khua tiang lane 2 um mi highway cawh ding. Cun Indian National Highway No.54 he peh ding. Mizoram ram le Lairam ramri Mizoram lei kap Zorinpui khua ah, Inaland Custom Station” ser ding an timh. Dot linak hi, “The Ministry for Development of Northeast Region, the Mizoram State Public Works Department le ramchung contractor a si mi Ram Dayal Sharma le ARSS-Atlanta nih ṭuanvo lak ding a si.

Kolkatta in Sittwe in Mozoram ramri tiang in kalnak Kaladan Project aa lim tik ahcun, Rakhine ramkulh in rili thilchuak vialte, India le Bangladesh in thilchuak vialte fawi deuh in kan hmuh khawh ve cang lai. Kaladan Project nih hi Sittwe tilawng dinhnak in aa thawk lai i, Paletwa tilawng dinhnak tiang an remh dih lai. Tuan deuh ahcun tipi hi kham i thuhter deuh le kauhter deuh i Mizoram ramri tiang tilawng luhter ding hi saduhthah a rak um. Atutiang Project tu ahcun, Paletwa in Kaladan tiva zulh in lam nganpi truck pahnih kal kho mi lam cawh i, India ram Lawngtlai khua ah peh ding. Lawngtlai in Tripura ramkulh, Assam, Manipur, Nagaland, Arunachal Pradesh le Kawlram tiang in peh ding hi an saduhthah a si.

Kaladan Project ah hin, Paletwa hi hmunlai pakhat ah chiah a si lai. Laimi zong nih hi Project hi kan i hlawkpi khawh nakhnga, Paletwa-Matupi lampi pemh a rannak in pemh a herh. Matupi-Halkha lampi le Matupi-Mindat-Kanpetlet lampi a rannak in pemh kan herh.

Cun Lawngtlai in Sangau-Saisihchuak-Thau-Thantlang-Halkha lampi zong hi project nih ṭhathnemnak tampi a pek lai. Lawngtlai district zong hi Kaladan Project ruang ah a hninh bak in an i hnin. Heh tiah ṭan an la i hram an khuar hna. Hi project nih rang ngai in kan ram ah thlennak a chuahpi te lai caah, Chinram zong rak i timhlamh chung ve kan herh. Chimtuipui le Lungleng hrawnghrang zong ah Tipi ah hydroelectric tuah ding hi ruah pah a si caah, hihi an tuah ahcun Mizoram tampi ṭhanchonak a chuahpi te lai. Hi bantuk a si caah, Halkha khua hi hmunlai ah kan hman khawh ding a biapi tuk. Tuluk, Thailand, Kawlram, Bangladesh le India ram thilri phunkip aa tonnak hmun ah a tla kho ve. Cucaah Halkha khua hi, “International Trade Center” ser ding in Chinmi nih kan i zuam a herh. Cucu a can khawh nakding ah, hi Kaladan Project hi Laimi nih kan fian le hman khawh a herh.

Arakan Army-AA nih Chinram thlanglei, Paletwa peng um SAC sakhan vialte cu thla 2 kahdohnak chung ah pengkulh dihlak an lak dih tiah theih a si.

November 13, 2023 thawk in Kaladan tiva chunglei Paletwa cunglei SAC sakhan hna ah kahdohnak hram an thawk i sakhan pakhat hnu pakhat an lak. Pengkulh chung um pengkulh palek sakhan cu January 5 ni ah an lak khawh.

Hlan ah Rakhine le Paletwa ram um SAC Byuha kung, hramfek ngei mi sakhan tampi an phihkhar dih khawh. “1027” operation thawk in Kalendan tiva kam “Throii” le “Nupu” byuha sakhan cu chikhat ah an lak colh. Mah byuha kung 2 laknak caah SAC ralkap sakhan pawl an kah hnu ah mah hmunhma vialte le Paletwa peng nichuah thlanglei, Kaladan tiva nichuah lei battalion 289 pi cu January 10 zing 7:00 ah AA nih an lak.

Mah battalion 289 nih Paletwa pengkulh vialte le India-Bangladesh-Myanmar (Paletwa) ram thum ramri um SAC sakhan vialte bawmhnak pe kho tu byuha kung liampi a si tiah AA nih an chim.  Cuhnu ah, Paletwa ramchung um sakhan 2 a tang mi mi cu January 13 ah “Kankataung byuha sakhan, January 14 zanlei 3:30 ah “Hnamah byuha” byuha sakhan an lak cang caah Paletwa pengkulh vialte cu AA lak mi le uknak tang ah a phan.

Chin ramkulh, Paletwa peng chung ah CNF/CNA le CDF hrambunh mi an um bantuk in AA le MDF zong an um ve.

CDF-Paletwa byuhahmu-2 Salai Joshua nih Paletwa cu AA nih an lak cang tiah a ti.

Paletwa peng sakhan kahdohnak le SAC lei an sunghnak kong cu ralkap lei nih thawng an thanh duh lo.

Paletewa kahdoh lio ah Rakhine ramchung zong kahnak a fak ngai i January 13 zaan ah Paletwa –Kyuaktaw peng ramri “Miwa byuha kung” cu ni 4 chung kahdohnak ah AA nih an lak bantuk in thaizing nikhat hnu ah Kyauktaw peng miakpi battalion 377 sakhan, Yatettuang peng “ Yesochuang byuhu kung” an lak.

Nihin ah Rakhine chaklei Yathettaung, Minbia, Sittwe peng ah kahnak a zualhma rih ko.

Kakang-MNDAA, Taaung/Palaung TNLA le AA unau hawikom phu 3 nih 2023 october 27 ni ah “1027 opeation” ah SAC nih hmainor in an hunk ah.

2021 SAC uknak a lakh nu ah rampi chung ah mipi ralkap an tho caah SAC nih a tuar cawk ve ti lo caah sakhan 500 renglo cu mipi ralkap nih an lak cang.

1027 operation chung ah chaklei Kokang MNDAA nih peng-myo 6, Taaung TNLA nih peng-myo 7 an lak.

Unauhawikom phu 3 tonpumh biaruah hnu ah kahdaihnak cu January 11 ah hna tlaknak an ngei. Mah cu chaklei Shan ramkulh ca hlawng a si I, AA a umnak hmun pawl aa tel lo.

Cherhchan: Salai Khin Maung Thein, Chinland Geography- Chinram Khuaram kong, 2024

ပလက်ဝသည်ချင်းပြည်

By Dr. Sui Khar

နိဒါန်း
Arakan Army (AA) ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက်အထူးသဖြင့် AA နှင့် စစ်တပ်တိုက်ပွဲဖြစ်လာပြီးနောက် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ပလက်ဝကိုမိမိတို့၏နယ်မြေဖြစ်သည်ဟုပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ရခိုင်လူမျိုးများမှ ပလက်ဝသည် မိမိတို့၏နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု အသံထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ယခု၌သာမဟုတ်ပဲ ယခင်ကတည်းကပင်ဖြစ်သည်။Free Ranger Burma (FRB) မှ ထုတ်ဝေသော ၄င်းတို့၏လှုပ်ရှားမှုစာစောင်တွင် ပလက်ဝသည် ရခိုင်ပြည်နယ်ဖြစ်သည်ဟုဖော်ပြခဲ့ဖူးသည်။ မိမိတို့ချင်းလူမျိုးမဟုတ်သောတခြားလူမျိုးများမှ FRB ကိုယင်းသို့ဖော်ပြခြင်းသည် မှားနေကြောင်းထောက်ပြပြီးသည့်နောက်ပိုင်းတွင် FRB မှထုတ်ဝေသောစာစောင်တိုင်းတွင် ပလက်ဝသည် ချင်းပြည်နယ်ဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်ရေးသားဖော်ပြသည်။ AA သည် ပလက်ဝမြို့နယ်ရှိ အချို့သောကျောင်းများ၏ ဆိုင်းဘုတ်တွင်ရေးထားသောချင်းပြည်နယ်ကိုပယ်ဖျက်ပြီးရခိုင်ပြည်နယ်ဟုအစားထိုးရေးသားခဲ့ကြသည်။မကြာသေးမှီကာလတွင် Panglong မြို့၌ကျင်းပသော Ethnic Youth Conference တွင် Arakhan National Party ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သောဒေါက်တာအေးမောင်မှ “၁၉၅၃-၅၄ ခုနှစ်တွင် မိမိတို့ရခိုင်လူမျိုးများ၏တောင်တန်းဒေသဖြစ်သော ပလက်ဝကို Chin Special Division သို့လွှဲအပ်ခဲ့သည်” ဟုပြောကြားခဲ့သည်။ Facebook ပေါ်တွင်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားမီဒီယာများတွင်သော်လည်းကောင်းဖတ်ရှုပါကစိတ်စွဖွယ်ရာကောင်းလှပါသည်။ရခိုင်လူမျိုးများမှ ပလက်ဝသည် မိမိတို့၏နယ်မြေဖြစ်သည်ဟုအဓိကကိုင်စွဲထားသောအချက်မှာ “ပလက်ဝသည် ArakanHills Tract အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်” ဟူ၍ဖြစ်သည်။ရခိုင်ဘုရင်လက်ထက်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်ဟူ၍လည်း တချို့လူတွေကပြောကြသည်။

အင်အားကိုအသုံးပြုသောစနစ် (Might is right)
“Might is right” ဆိုသည်မှာအတိုချံူးအားဖြင့် “အင်အားကြီးသောသူမှ တရားသည်ဖြစ်စေ၊ မတရားသည်ဖြစ်စေသူလုပ်ချင်သောအရာအားလုံးကိုအင်အားသုံး၍လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်”ဟုဆိုလိုသည်။တခြားနည်းဖြင့်ဖော်ပြမည်ဆိုပါကအင်အားအသုံးပြုပြီးအုပ်ချုပ်မင်းမူသောစနစ်ကိုဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပွားသည်အထိ “Might is right” စနစ်ကိုကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းတွင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ပြည်ထောင်စုမြန်မာသမိုင်းကိုလေ့လာကြည့်ပါကလည်းအင်အားကြီးသောလူမျိုးမှအင်အားနည်းသောလူမျိုးကိုသွားရောက်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ရခိုင်လူမျိုးများသည်လည်းကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းဖြင့်အုပ်ချုပ်သောတိုင်းပြည်ရှိခဲ့သော်လည်းဗြိတိသျှလက်ထက်မတိုင်မီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗမာ့ဘုရင်မှ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှနှင့်ဗမာတိုက်ပွဲ (First Anglo-Burmese War) ကာလတွင် ရခိုင်ပြည်နယ်ကိုဗမာ့ဘုရင် စစ်ရှံူးကြေး (War Reparation) အဖြစ် အင်္ဂလိပ်လက်ထဲသို့ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ၁၈၂၆ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အင်္ဂလိပ်လက်အောက်တွင် တစ်ဖန်ရောက်ရှိခဲ့သည်။
အင်္ဂလိပ်လက်ထက်မတိုင်မီယနေ့ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတွင်နေထိုင်ကြသောလူမျိုးများအနက် မွန်နှင့် ရခိုင်များမှအပတခြားလူမျိုးများသည် ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းစနစ်ဖြင့်အုပ်ချုပ်သောလွတ်လပ်သည့်နိုင်ငံများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်သည် သီပေါမင်းအုပ်ချုပ်ခဲ့သောဗမာပြည်ကို ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။သီပေါမင်းကိုလည်းဖမ်းဆီးခဲ့ပြီးအိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနို်င်ငံတွင်နေထိုင်ကြသောတခြားလူမျိုးများကိုလည်းအင်္ဂလိပ်မှတဆင့်ပြီးတဆင့်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မိမိတို့ချင်းလူမျိုးများကိုလည်း ၁၈၉၀ ခုနှစ်မှ စတင်၍တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှကိုလိုနီ
ဗြိတိသျှကိုလိုနီလက်ထက်တွင် ယနေ့ Pakistan, India, Bangladesh, Sri Lanka နှင့် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံစသည့်နိုင်ငံများသည် ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယဟူ၍အုပ်ချုပ်မှုယူနစ်တစ်ခုအောက်၌ရှိခဲ့ကြသည်။အင်္ဂလိပ်လက်ထက်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အမျိုးမျိုးဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်မှာ ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယကို ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယနှင့် ဗြိတိသျှ-ဗမာဟူ၍ (Burma Act 1935 အတိုင်း) ခွဲခြမ်းခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှသည်မတူကွဲပြားသောအကြောင်းများကြောင့်ယနေ့ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံကိုမတူကွဲပြားသောအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်(၃)မျိုးဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ပထမစနစ်ဖြစ်သောMinisterial Burma (Proper Burmaဟူ၍လည်းခေါ်သည်။)အောက်တွင် တနင်္သာရီ၊ ရခိုင်၊ ပဲခူးနှင့် ဧရာဝတီဟူ၍တိုင်းဒေသ (၄) ခုရှိခဲ့သည်။ တောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) သို့မဟုတ် Scheduled Areas အောက်တွင် ရှမ်း၊ ကချင်နှင့် ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာဒေသများပါဝင်သည်။ ကယားပြည်နယ်သည် မည်သူ့ကိုလိုနီအောက်တွင်မျှ မရှိခဲ့သော်လည်း ဗြိတိသျှအစိုးရမှ စောင့်ရှောက်ခဲ့သောလွတ်လပ်သည့်တိုင်းပြည်အဖြစ်ရပ်တည်ခဲ့သည်။
တောင်တန်းဒေသများ (Frontier Areas)
ဗြိတိသျှမြန်မာကိုလိုနီအောက် တောင်တန်းဒေသဆိုသည်မှာ Ministerial or proper Burma ထဲတွင်မပါပဲကယားပြည်နယ်ကဲ့သို့လည်းလွတ်လပ်သောဒေသမဟုတ်သည့်ကျန်နယ်မြေများကိုဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။တောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) သက်မှတ်ခဲ့ရခြင်း၏နောက်ကွယ်တွင် အကြောင်းအမျိုးမျိုးရှိခဲ့သည်။ဗြိတိ်သျှမှ ယင်းတောင်တန်းဒေသကိုသိမ်းပိုက်စဉ်ကာလတွင် ဗြိတိ သျှနယ်ချဲ့များနှင့် သက်ဆိုင်ရာတောင်တန်းဒေသရှိခေါင်းဆောင်များအကြားသဘောတူညီချက် အတိုင်းစီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် တောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသောလူမျိုးအချို့သည် ယင်းနယ်မြေနှင့်ဆက်စပ်လျက်ရှိသောမြေပြန့်ရှိတခြားလူမျိုးများအားသွားရောက်တိုက်ခိုက်လျက်ရှိသောကြောင့် တောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသောလူမျိုးများမှ မြေပြန့်ဒေသဝင်ရောက်ကျူးကျော်တားဆီးနိုင်ရန်အလို့ငှာဥပဒေများပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ချင်းလူမျိိိုးများအတွက် Chin Hills Regulation Act (1896) ဟူ၍ဥပဒေတစ်ခုပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီးယင်းဥပဒေအတိုင်း ဗြိတိသျှတို့ကအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေသည် Mizoram ပြည်နယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နာဂတောင်တန်းကိုသော်လည်းကောင်းလွှမ်းခြုံခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက် ယင်းဥပဒေကိုအသုံးပြုပြီးအခြားလူမျိုးများတောင်ပေါ်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းကိုတားဆီးရန်အတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ Nagaland နှင့် Mizoram ပြည်နယ်တို့တွင်လည်း ၄င်းဥပဒေကို ယနေ့အထိဆက်လက်ကျင့်သုံးနေဆဲဖြစ်သည်။ တခြားလူမျိုးများမှ Nagaland နှင့် Mizoramပြည်နယ်သို့ သွားရောက်လိုပါက Inner Line Permit ရှိမှသာသွားရောက်လည်ပတ်ခွင့်ရှိသည်။ တောင်တန်းဒေသများသည် အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) ဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စားရှိသည်။တောင်တန်းဒေသများတွင် ဘုရင်ခံ၏အကြံပေးချက်ဖြင့်မိမိတို့၏ဓလေ့ထုံးတမ်းအရတင်မြှောက်သောသူကြီး (Traditional Chief) မှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ Ministerial Burma တွင်မူဗြိတိသျှအစိုးရမှတိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။
တောင်တန်းဒေသတွင်နေထိုင်သောချင်းလူမျိုးများ
ရှေးပဝေသနီကတည်းကပင်ချင်းလူမျိုးများသည်ယနေ့ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြားနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့သည် မြေပြန့်၌သော်လည်းကောင်း (ဥပမာအားဖြင့်အရှိုချင်း)၊ အချို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌သော်လည်းကောင်း၊ အချို့သည် မြစ်ချောင်းဘေး၌သော်လည်းကောင်း ပြန့်နှံ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် တောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) ရှိချင်းလူမျိုးများကိုChin Hills Districtနှင့်Arakan Hill Tractsဟူ၍နယ်မြေနှစ်ခုခြမ်းပြီးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE)၏အစီရင်ခံစာအရ နေရာအကျယ်အဝန်းနှင့် လူဦးရေ (၁၉၄၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ)သည် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ (ဤသန်းခေါင်စာရင်းသည် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင်ကောက်ခဲ့သောသန်းခေါင်စာရင်းဖြစ်သော်လည်းဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလတွင် အချက်အလက်အားလုံးပျောက်ဆုံးခဲ့သဖြင့် ၁၉၃၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းကိုအခြေခံပြီး ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေတိုးပွားလာနိုင်သည့်ထင်မြင်ချက်ဖြင့် ပြုစုခြင်းဖြစ်သည်။)
Chin Hills District
နယ်မြေအကျယ်အဝန်း - ၁၀,၃၃၇ စတုရန်းပိုင်
လူဦးရေစုစုပေါင်း - ၁၈၆,၀၀၀
လူမျိုးအလိုက်လူဦးရေ
ချင်းလူမျိုး - ၁၈၃,၇၆၈ or ၉၈.၈%
အခြားလူမျိုးများ - ၂,၂၃၂ or ၁.၂%
“Kanpalet Subdivision in the south of the District has close ties with the neighboring Chin population in Ministerial Burma” ဟူ၍ ၄င်း၏အောက်တွင် ရေးသားဖော်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် Chin Hills District အပြင် အချို့ချင်းလူမျိုးများသည်Ministerial Burma ထဲတွင် နေထိုင်ကြသည်ဟုဆိုနိုင်သည်။
Arakan Hill Tracts
နယ်မြေအကျယ်အဝန်း - ၃၅၄၃ စတုရန်းမိုင်
လူဦးရေ - ၃၄,၀၀၀
လူမျိုးအလိုက်လူဦးရေ
ချင်းလူမျိုး - ၂၅၇၇၂ or ၇၅.၈%
အခြားလူမျိုးများ - ၄၆၂၄ or ၁၃.၆%
ဗမာလူမျိုးအုပ်စု - ၃၅၇၀ or ၁၀.၆%
“The Burma Group of the population who are Arakanese Buddhists nearly all live in southern part the tract bordering to Arakan Division.” ဟူ၍ ၄င်း၏အောက်တွင် ထပ်မံရေးသားဖော်ပြထားသည်။အခြားလူမျိုးများဟုသုံးနှုန်းသောစကားလုံးသည် မည်သည့်လူမျိုးကိုရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်ကြောင်းမသိရှိသော်လည်းArakan Hills Tract တွင် ရခိုင်လူမျိုးသည်စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၁၀% သာဖြစ်ကြောင်းဖော်ပြထားသည်။
အထက်ပါအချက်အလက်များကိုကြည့်ရမည်ဆိုပါကသိသာထင်ရှားသည်မှာတောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) ရှိ “Arakan Hills Tract” ဟူသောဝေါဟာရသည် ပထဝီဆိုင်ရာအမည် ၀ိသေသသာဖြစ်ပြီးရခိုင်နယ်မြေနှင့် ပတ်သက်ခြင်းလုံးဝမရှိပေ။ Arakan Hills Tract သည် ချင်းပြည်အတွင်းတွင်တည်ရှိပြီးဘိုးဘွားစဉ်ဆက်ကတည်းကပင် ချင်းလူမျိုးများနေထိုင်ရာနယ်မြေဖြစ်သည်။
တောင်တန်းဒေသစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးကော်မတီ၏အစီရင်ခံစာ
Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE)
ပင်လုံစာချုပ်နှင့်ပတ်သက်၍ဆွေးနွေးကြရာတွင် စာချုပ်တစ်ခုတည်းကိုသာရည်စူးပြီးပြောဆိုဆွေး နွေးလျက်ရှိကြပါသည်။ ပင်လုံစာချုပ်သည် သီးသန့်ဖြစ်ရှိရပ်တည်သောစာချုပ် (Standalone Agreement) မဟုတ်ပဲအခြားစာချုပ်၊ စာရွက်စာတမ်းများနှင့် ဆက်နွယ်တည်ရှိသောစာချုပ်ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းသည် အင်္ဂလိပ်အစိုးရထံသို့ လွတ်လပ်ရေးတောင်းဆိုသောအခါ Proper Burma အတွက်သာမဟုတ်ပဲ ဗြိတိသျှ-ဗမာတစ်ခုလုံးလွတ်လပ်ရေးရရှိရေးအတွက်တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့်အဖွဲ့သည် Proper Burma သာကိုယ်စားပြုသည်ဖြစ်ပြီးတောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) ကိုကိုယ်စားပြုခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ ရှမ်းစော်ဘွားများကဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့်အဖွဲ့သည် မိမိတို့လူမျိုးကိုကိုယ်စားပြုခြင်းမရှိခဲ့ကြောင်းဗြိတိသျှထံသို့သတင်းပို့ခဲ့ကြသည်။ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှ-ဗမာလွတ်လပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍တောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) ရှိ အခြားလူမျိုးများ၏သဘောထားနှင့် ရွေးချယ်မှုအတွက်သော်လည်းကောင်း၊ ကြားဖြတ်အစိုးရကိစ္စနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားကိစ္စနှင့်သော်လည်းကောင်းသိရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်းများကိုအောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ် (အပိုဒ်-၈) တွင် ထည့်သွင်းရေးသားခဲ့သည်။ ပင်လုံစာချုပ်သည် ဗမာအစိုးရကိုယ်စားလှယ် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့် တောင်တန်းဒေသ(Frontier Areas) တွင်နေထိုင်ကြသောလူမျိုးများ၏ ကိုယ်စားလှယ်ခေါင်းဆောင်များအကြား ချုပ်ဆိုထားသောသဘောတူညီချက်ဖြစ်သည်။ Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE) ကိုလည်းအောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်အရဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE) ၏အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာတောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas) တွင်နေထိုင်ကြသောလူမျိုးများသည် Proper Burma နှင့် မည်ကဲ့သို့ ပူးပေါင်းမည်နည်း၊ အတိုချံူးအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ထည့်သွင်းရမည့်အချက်အလက်များကိုသိရှိနိုင်ရန်အတွက် စုံစမ်းခြင်းဖြစ်သည်။
Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE)သည် တောင်တန်းဒေသ (Frontier Areas)မှကိုယ်စားလှယ်များနှင့်တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲကိုရန်ကုန်မြို့နှင့် မေမြို့တွင်ပြုလုပ်ကျင်းပခဲ့သည်။ Chin Hills District ကိုယ်စားလှယ်များကိုမေမြို့၌တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးArakan Hills Tract မှ ကိုယ်စားလှယ်များအားရန်ကုန်၌တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE)သည် Arakan Hills Tract မှကိုယ်စားလှယ်များအားအောက်ပါအတိုင်းအဖွဲ့ (၄) ဖွဲ့ခွဲ၍တွေ့ဆုံခဲ့သည်။
(က) Khumi and Lakher Chins- 1) Htat Ling 2) Tung Aung 3) HtinKon
4) Pat Wai 5) Theitu
(ခ) LanpuMro Chins: 1) Lampu
(ဂ) MuangHmyarLemro Chin: 1) MangHmyar
(ဃ) Arakan Hills Tract A.F.P.F.L: 1) TunMra 2) Saw Hla
Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE) ၏အစီရင်ခံစာကိုအတိုချံူးအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် “Arakan Hills Tract မှ ချင်းလူမျိုးကိုယ်စားလှယ်များသည် Chin Hills District နှင့်ပူးပေါင်းရန်လိုလားသည်။ မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးများ၏ တင်ပြချက်များအတိုင်းသဘောတူသည်။ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်မည်ဆိုပါကလည်းကန့်ကွက်ရန်မရှိပါ။ သို့ရာတွင်Akyab (စစ်တွေ) District နှင့်ပူးပေါင်းရန်ကိုမူ လုံးဝကန့်ကွက်သည်” ဟူ၍တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် Khumi နှင့် Lakher Chins ကိုယ်စားလှယ်များမှ ဆက်လက်တင်ပြရာတွင် “ဤတွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲသို့ မရောက်လာခင် မိမိတို့ဒေသ၏ဌာနချုပ်ဖြစ်သော ပလက်ဝတွင် လူထုတွေ့ဆုံပွဲပြုလုပ်ခဲ့ပြီးယင်းတွေ့ဆုံပွဲတွင် Akyab (စစ်တွေ) district နှင့်မပူးပေါင်းရန် လူထုမှ သဘောတူဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။” ဟုထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့ကြသည်။သို့သော်Arakan Hills Tract A.F.P.F.Lမှတင်ပြရာတွင် “ကျွနု်ပ်တို့သည် ဗမာအဖွဲ့ဖြစ်သောရခိုင်လူမျိုးများဖြစ်ကြသည်။ Burma Ministerial နှင့်ပူးပေါင်းရန်လိုလားသည်။ မိမိတို့အတွက်သီးသန့်ခရိုင်ဖွဲ့စည်းရန်မလိုအပ်ပါ” ဟု ၄င်းတို့၏ သဘောထားကိုတင်ပြခဲ့ကြသည်။
(တောင်တန်းဒေသစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးကော်မတီ၏အစီရင်ခံစာစာမျက်နှာ ၉၂-၉၈)
အထက်ပါတောင်တန်းဒေသစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးကော်မတီ၏အစီရင်ခံစာကိုကြည့်ရှုပါကArakan Hill Tract ရှိချင်းလူမျိုးများသည် တခြားဒေသတွင်နေထိုင်သောချင်းလူမျိုးများနှင့်အတူတကွ ပူးပေါင်းနေထိုင်ရန် ဆန္ဒရှိကြသည်။သို့သော် ရခိုင်လူမျိုးများကမူဗမာလူမျိုးများနှင့်အတူနေထိုင်ရန်တင်ပြခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် ပလက်ဝသည် Arakan Hills Tract ရှိချင်းလူမျိုးများ၏အဓိကဌာနချုပ်အဖြစ် သက်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ Akyab (စစ်တွေ) district သို့မဟုတ် ရခိုင်နှင့်ပူးပေါင်းနေထိုင်ရန်ခေါင်းဆောင်ကိုယ်စားလှယ်များသာမကလူထုကလည်းမလိုလားခဲ့ကြပေ။ တတိယအနေဖြင့် Frontier Areas Committee of Enquiry (FACE) နှင့်တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲသို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသောချင်းလူမျိုးကိုယ်စားပြုခေါင်းဆောင်များသည်Ram UkBawi (Traditional Chief) ဖြစ်ကြသော်လည်း၊ ရခိုင်လူမျိုးကိုယ်စားပြုကိုယ်စားလှယ်များသည် A.F.P.F.L ပါတီကိုယ်စားပြုကိုယ်စားလှယ်များသာဖြစ်ကြသည်။ ၄င်းတို့သည်ကိုယ်စားပြုမှုအဆင့်အတန်းအရလည်းကွာခြားကြသည်။ Arakan Hills Tract ၌နေထိုင်ခဲ့သောရခိုင်လူမျိုးများသည် ကုလားတန်မြစ်ကမ်းနံဘေးတစ်လျှောက်တွင်နေထိုင်ကြပြီးငါးဖမ်းလုပ်ငန်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုလုပ်သူများဖြစ်ကြပြီး၊ မြို့ရွာအတည်တကျ တည်ထောင်ခြင်းမရှိပဲရွှေ့ပြောင်းသွားလာသူများဖြစ်သောကြောင့် Traditional Chief လည်းမရှိပေ။
နိဂုံးချုပ်
အင်္ဂလိပ်လက်ထက်မတိုင်မီယနေ့ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းအရသော်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုသမိုင်းအရသော်လည်းကောင်း၊ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုသမိုင်းအရသော်လည်းကောင်း-
(က) ရခိုင်လူမျိုးများသည် ၁၇၈၄ နောက်ပိုင်းတွင် တိုင်းပြည်မဲ့ဘဝသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။
(ခ) Arakan Hills Tract သည် ပထဝီအမည်ဝိသေသသာဖြစ်ပြီးရခိုင်အုပ်ချုပ်သောသို့မဟုတ် ရခိုင်နယ်မြေနှင့် လုံးဝသက်ဆိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။
(ဂ) ယနေ့ချင်းပြည်နယ်နယ်နိမိတ်သည် Chinlandတစ်ခုလုံးကိုလွှမ်းခြုံခြင်းမရှိပေ။
(ဃ) မိမိတို့ချင်းလူမျိုးများကိုတောင်တန်း၊မြစ်ချောင်း၊ အင်းအိုင်များကသော်လည်းကောင်း၊ ဘာသာစကားနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကသော်လည်းကောင်းတခြားလူမျိုးများကသော်လည်းကောင်းခွဲခြမ်းနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။
တနည်းအားဖြင့်ဖော်ပြရပါကပလက်ဝသည် ရခိုင်နှင့် ပထဝီအရသော်လည်းကောင်း၊ မျိုးရိုးဇာတိအရသော်လည်းကောင်း၊ ဘာသာစကားနှင့် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းအရသော်လည်းကောင်းဆက်နွယ်မှုလုံးဝမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ပလက်ဝသည် ၁၉၄၇ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှစပြီးယနေ့ထိတိုင် Chin Special Division/Chin State တွင်ပါဝင်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ၁၉၇၄ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြဌာန်းပြီးမှသာ ပြည်နယ်ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ပလက်ဝသည်ချင်းပြည်။

Paletwa Peng Thu

 Salai Mangpau

Paletwa peng hi 1960 kum, September 12 ah Chin Affairs Minister ca no. 82 in    Paletwa pengkomh an rak pek. 1826 kum Mirang-Kawl a voi khatnak ral a dih hnu ah Rakhine ram cu India East Company nih a tei caah Paletwa peng cu Rakhine ram Sittwe pengkulh uknak tang ah a tla. Sihmanhsehlaw Paletwa peng ah remdaihnak a um kho lo. Uk fawi deuh nakding ah 1865 kum in Sittwe pengkulh chung in chuahter in Rakhine chaklei uknak tang ah an chiah. Pengkulh (District) zung umnak Sittwe khua in meng 86 aa hlatnak Myouttaung khua (Kyuaktaung peng) ah a um mi Chin mipi hna nih Mirang cozah cu an rak doh lengmang ruang ah 1876 kum ah Kyauktaung khua chaklei khan 24 aa hlatnak um Paletwa khua (Map DU-852557) ah rak ṭhial a si.


Kaladan tiva nichuah lei um Palet tiva kam a um caah Paletwa tiin min an pek hi a si. 27-6-1973 ca no. 3/225/ ahthah (2) in pengkomh ah an rak pom.

Chin ramkulh thlanglei, Kaladan tivapi in nitlak lei ah a um. Rakhine ramkulh in a chaklei deuh Km 25-30 tluk ah a um. Bangladesh ramri in Km 18 lawng a hla. Paletwa peng cu Chinram chung ah hmunhma le ram kau bik le minung um mi an tam bik nak a si. 2014 Chin ramkulh milurelnak ah minung 96,849 an um ti a si.

Paletwa peng hi hmunrawn zong tampi a um, Kaladan tivapi a um caah chawleh chawhrawlnak hmunhma ah a ṭha bik mi khuaram a si. Cucaah Rakhine he kan i cuh mi hmunhma zong a si, Peletwah peng chung ah hin Rakhine hi minung 20,000-30,000 kar hrawng an um lai tiah ruahdamh a si i miphun dang zong an tam bik nak hmun a si. Ca le holh kong ah hin anmah Paletwah Khumi holh hi a hmang mi an um nain zatlang nih Kawlholh an hman bik tiah theih a si. Rua kung tampi a umnak a si i hmailei ah cun caku sernak sehzung a hme mi phun zong tuah khawh a si te lai. Atulio ah hin cintlaknak ah Kamung le phian-uh an cin lio ti a si. Ramdang zuar awk ah vua-uh bantuk in a ṭha ve mi a si. An ram hi a niam, a lumnak a si caah cakuak zuk ding khuhsii zong tampi cin khawh nak hmun a si.

Paletwa peng ah hin mawṭaw lam hi khua zeihmanh ah a um lo ti tluk khi a si rih, umkalnak a har ngaingai. Tiva hi umkalnak ah an hman deuh mi a si i a cheu tiva hna cu ṭhal caan ah an reu fawn. Cucaah hlan Democracy chan i Paletwa in Matupi tiang mawṭaw lampi an cawh mi an zoh ṭhan hnu ah 2015 kum thawk hrawng khan an cawh ṭhan cang i voi khat pemh cu an pemh khawh. Asinain Laitlang lam le sul cu a rawh ṭhan lengmang caah hmailei ah ṭha deuh in remh chin lengmang a hau ding mi a si. Atulio ah India nih Rakhine ram Sittwe khualipi in Kaladan (Bawinu) tiva cu Mizoram tiang yilawng kal kho ding in tiva cu a remh lai caah Paletwa khua cu tilawng dinhnak khuapi a si ve te lai. Asinain tiva cu minung kut in remh chom mi a si lai caah a chung um thilnung (tizu ngacel) ca ah zeidik a lawh lai cu theih a si lo. Midang le midang karlak um a si lai caah lung karlak “mai” tenh ti hna a lo sual te lai dik maw phan a um ko’. Ṭhatnak a tampi cu a chuahpi te ko lai tiah ruat ko hna usih.

Paletwa peng chung ah India le Bangladesh he chawleh chawzuar pehtlaihnak a um te lai i atu nak in ṭhanchonak lam a ṭha deuh te lai. Paletwa cu peng 2 ah tuah ding a si asiloah peng 3 ah tuahpiak ding hi cu a herh. Nai kum ah khan Sami pengṭhen a um cang. Special District siter ahcun a ṭha chinchin hnga. Hi hnu hmailei zong ah Paletwa cu Chinmi hna nih kan hnakkar ah tenh khun in kan humhaak peng ding hi a biapi taktak mi a si. Miphun dang he i cuh mi hmunram ṭha a si hlei ah, Chinram chung a um mi kokek miphun hna ṭhancho nakding ah hmunhma ṭha le chawhleh chawhrawlnak hmunhma ṭha bik a si caah hriam le hnam in kilkamh a herh ahcun kan kilven awk hrimhrim a si. Nihin thawk in hmailei caan tiang Paletwa peng chung ah Chinmi nih bochan mi, hruaitu, mi lianngan tampi chuak hna sehlaw, Chin miphun kutzapei chung ah kan vawlei cu hum zungzal si ko seh tiah thlaza kan cam.

 

Paletwa miphun

1865 kum ah Myauktlang (Kyuaktaung) ah Mirang cozah nih zung an rak sak. Cu hnu ah 1876 ah a tu Paletwa khua ah an rak ṭhial. Paletwa peng cu Chin ram ah a kau bik le hmun rawn a tambik nak, facang tam bik a chuahnak a si. Monywa khua in Kalewa lei in an ra. Lawnglu miphun an phak hmasa hnu ah Midung le Mawngpui miphun an rak phan. Paletwa peng i a um mi miphun hna cu;

  1. Khumi (Mahte in aa ukmi miphun tinak a si), 2. Khawngsu, 3. Sauhmatu, 4. Pawngnauh, 5. Wakung, 6. Anu, 7. Lemayuh 8. Kalinkawh, 9. Tamin, 10. Yakhan, 11. Katheh, 12. Kayeh 13. Sawngmatu, 14. Khinnauh, 15. Lettu, 16. Matu tawa
  2. Khung, 18. Hrisik hna an si.

Kalay in Thantlang, Halkha peng an rak tan i Bawinu tiva an hrawm i Bawinu le Saraw tiva an i tonnak ah an rak um. Cuka hmun ah tlang a um mi kha Thangsawng tlang an rak ti i a hnu ah Calṭhawng tiah an rak ti. Ingmaing miphun cu Buzaning tlang in atu Hringthang khua hmun ah an rak phan. Tingpaw miphun cu Ṭhilin peng suailinm tlang in Thatkhuara hmun ah Kheitu miphun he an rak umṭi hnu ah Timpan hmun ah an rak um caah Tinpaw miphun tiah an rak ti hna. Dai miphin zong AD 1400 hrawng ah Ṭhilin peng lei in an ra. Matu miphun cu AD 1400 ah Ṭhilin le Gangaw peng lei in an ra.

Nihin Paletwa pengkulh chung um miphun hna cu, Kachin, Karen, Shan, Khumi, Rakhine, Mara, Matu, Ledai, Dai, Anu, Khaungsu, Bawm, Lett, Myo, Dainet, le Lushei hna an si.

 

Pehtlaihnak

 

Sittwe in Paletewa tiang hi 158.8Km hrawng a hlat. Paletwa tiang hi tilawng hme mi in an kai kho. Lairam nih tilawng dinhnak pakhat lawng kan ngei i Paletwa lawng a si. Matupi le Paletwa hi mawṭaw in a zungzal kal khawh a si rih lo. Cucaah lam dang in hel a hau i Mindat lei in kal a hau. Mindat lei in kal ahcun a naihnak bik in Km. 802.1 a hla tiah Google nih an tuak. Chin Ramkulh cozah nih Paletwa-Matupi-Halkha highway hi biapi taktak in ruah le tuaktan a hau cang mi a si.

 

Paletwa peng umnak le a kauh

 

Paletwa peng cu Chaklei (North Latitude) 20 degree 44 minute le Latitude 20 degree 30 minute karlak, Nichuak (East Longitude) 92 degree 25 minute” le 93 degree 20 miute” kar ah a um.

Paletwa peng cu 3176.04 sq miles a kau. Nichuah in nitlak 59.20 mile, chaklei in thlanglei 98.40  mile a sau i, 3127.04 square miles a kau mi peng a si.

Paletwa peng hi hmunrawn zong tampi an um, Kaladan tivapi a um caah chawleh chawhrawlnak hmunhma ah a ṭha bik mi khuaram a si.

 

NoPengminPengchung Area square mileKhuate area square mile
1Paletwa2.01985.66
  2.02985.66

 

Ramri aa tlai mi

 

Nichuah lei ah Kanpetlet le Matupi, thlanglei ah Kyauhtaw le Minpya, nitlak lei ah Butiitaung maungtaw le Bengladesh ram an um.  Paletwa peng 80% cu a san le a niam 200ft tanglei ah an um.

 

Tlang sang hna

 

A sangbik tlang cu 4,000ft a sannak ah a um. Pengchung um tlang min thang mi hna cu, Kyutpantaung (A Pho taung 3773pe, Amah taung 4,269 pe le Kataung ti mi Tinelinthaung 3,069 pe a sang i Thlanglei in Chaklei a hoih mi tlang an si.

 

Rili a sang

 

Paletwa peng hi rili a san 179 pe ah a um. Sami khua zong rili in a san 240 pe ah a um.

 

Nikhua caan

 

Paletwa peng chung a lum caan hi 39 degree centigrade le a kik bik caan cu 8.6 degree centigrade tiang a phan.

 

Tiva hna

 

Paletwa peng ah tiva tampi umnak peng a si caah tiva hna hi chaklei in thlanglei ah a luang mi an si. Minthang tivapi hna cu Kaladan le Laymio le tiva Pichaung, Kaletchaung, Shineletchaung, Michaung, Paletchaung, Shuchaung hna an si. Kalandan va hi Chinram, Halkha peng Chaklei Nlnitlak lei in aa sem i Timit, Bawinu va tiah a hun luang i India ram ah tipi min in a luang i Paletwa peng le Rakhine ram (Kyauktaw  peng Pungna peng in Bangala rili ah a lut. A sau hi khan 380 in Paletwa chung ah khan (miles) 88 tluk a luang.

 

Laymio va hi Chinram Matupi peng nichuah chaklei in aa sem i tlanglei a vung luan thluahmah hnu ah Paletwa peng in Rakhine ram Mepung peng pawng Hanta rili ah a lut. Kaladan le Laymio tivapi hna cu ṭhal caan ah pe 3 lawng ti a um caah tilawng lawng in um kal khawh a si.

 

Paletwa peng milu le inn le inn Chungkhar 

 

Paletaw peng 2017 kum March tiang ah Milu cazin cu a tanglei bantuk in an langhter.

 

NoA konglamInnChungkharKhua chung sangKhuate (Komh) Oh suhKhuate
1Khuachung um mi135514243
2Khuate        um

mi

175821809496386
 Dihlak fonh1893719518396386

 

Paletwa peng khua chung ah inn 1,355, khuate ah inn 17,582 le khua chung chungkhar 1,424 le khuate chungkhar 18,094 an um. Peng chung inn dihlak  18,937 le peng chung khuate chungkhar 19,518 an um. Khuapi chung um mi sang (ward) 3 ah Myo Ma sang, Ywar Ma sang, Yeik Khar sang le Khuate komh (Oh-suh) 96 le khuate 386 an um.

 

Peng chung um pa le nu milu

 

2016-2017 kum March thla Paletwa peng ah milu 95,665 an um i pa milu ah 47,031 le nu milu 48,634 an um.

 

NoPeng minAluancia kum milu2017 kum miluPa
1Paletwa950949566547031

 

Paletwa peng chung ah nu milu cu pa milu nak in tlawmpal a tam deuh i nu 100 ah pa 92 an si. Peng chung milu tam deuh cu khuate ah khuasa mi an si i 9.8% cio hi khuapi chung um mi an si. Peng chung um chungkhar pakhat cio milu zatuak 4.8 an um i Mynamar rampi chungkhar zatuak milu nak in an tam deuh.

 

Biaknak

NoPeng minBuddhistKhrihfaHinduIslamKhuarung 
1Paletwa332156230344103
 Peng chung dihlak332156230344103  –

 

Biaknak he aa pehtlai mi

 

Myanmar milu relnak ah Paletwa peng ah Buddhist 33,215, Khrihfa 62,303, Laipian – an um. Khirhfa biakinn khua chung ah 7, Khuate ah biakinn 387 an um. Buddhist biaknak ah Phaya 13, pura (Pagoda) 13, Phungki sianginn 82 le ti-lah-sin cawng  an um. Peng chung ah phungki 89, tanmane 13 le ti-lah-shin 1 le Hindu sianginn 1, Tuluk biaknak sianginn hna an um.

 

Bank a um mi

 

NoPeng minBank minCozah BankPrivate Bank
1PaletwaMyanma Sibuazi Bank1
  KBZ 1

 

Paletwa peng chung cacawn ning

 

2017-18 cacawn kum ah High school 7 ah saya/ma 198 le siangngakchia 6,121, Sub-High school 3 ah Saya/ma 42 le siangngakchia 850, Middle school 3 ah Saya/ma 31 le siangngakchia 854, Sub-Middle school 19 ah Saya/ma 115 le siangngakchia 3,064, Mu-lun sianginn timi tang sarih tiang cawn khawhnak sianginn 38 ah Saya/ma 213 le siangngakchia 4021, Primary sianginn 167 ah Saya/ma 628 le siangngakchia 7458, Sub-Primary 49, Saya/ma 245, siangngakchia 3008, Pre-Primary 1, Saya/ma 6, siangngakchia 28 an um.

 

Paletwa peng mizapi cacawnnak le catang sining

 

Paletwa peng kulh chung cacawng mi milu dihlak 28,259 le cacawng lo mi 11,505 an um i, mah hna lak ah pa cacawng mi milu 13,083 le pa ca cawng lo mi milu 3,305 nu cacawng mi milu 15,176 le nu ca cawng lo mi milu 8,200 an si.

paletwaFomhCacawmloPrimary school

(grade 1 –

5)

Middle school

(grade 6 –

9)

High school (grade 10 –

11)

DiplomaUniversity/

College

Master in

Dotorate

Rianhe pehtlaimitrai ningAdangdang
Fomh28,259    11,505        9,714        3,412        2,558     61       920             46              34               9
Pa13,083     3,305        5,334        2,164        1,619     35       562             32              25               7
Nu15,176     8,200        4,380        1,248           939      26       358             14               9                2

 

(Paletwa peng mizapi cacawnnak le catang sining)

 

Paletwa peng um ngandamnak he aa pehtlai mi sii-inn hna

Paletwa peng ah ngandamnak lei cozah Sii-inn Ihkhun 50 pakhat le Khuate ngandamnak Sii-inn cu khua 34 ah an um. Milu 95665 ah Siibawi (doctor 4, Nurse 23, Assitant Health 5) hna an um.

 

Paletwa peng Mawṭaw lam

 

N

o

Mawṭaw Lam min A sau meng
1Paletwa-Matupi99/5
2Paletwa-Kyautdaw13/5
   

 

Paletwa peng chung um mi kum 10 cung rianṭuantu le an rianṭuannak

 

Paletwa peng chung um kum 10 cung milu dihlak 47,460 ah pa milu 22,161 le nu milu 25,299 an um. Cozah rianṭuan minung 1,424 ah pa milu 966 le nu milu 458 an um.

Paletwa Pumpak sining
DihlakCozah riantuanmiPrivate riantuanmiPumpak rianngeimiRiantuanmiMidangchun gkhar riantuanmiRiankawlmiRianngeilomisianginn

kailiomi

Mahinnchun gkhar ah riantuanmiPensen hmu

Mi

DamlomiAdangdang
Pa22,1619666162859,6243,092435855,458332612178478
Nu25,2994581252054,1989,418361534,6604,2191,134217251
Dihlak47,460142474149013,82212,51079613810,1184,5511,746395729

 

(Paletwa peng Chung um mi kum 10 cung rianṭuantu le an rianṭuan ning)

Credit : Salai Khin Maung Thein, Chinland Geography-2024