The Long March Thu

 

Thuhmaihruai:

1934 October 16 zaan ah Communist ralkap 86,000 cu ral ih kut ih thih hnak in pian tawk pian, can tawk can  tiin an hmunpi, an headquarter pi, cu tan in  dung an sip. Khoi hmun kan pan ding tit la fiang lo, ni ziat, peng ziat kan feh ding ti tla thei lo in an run inn pi cu an suahsan.

Cutin Communist pawl cu kum pi kum khat felfel, peng 6,000 lenglo ke in an fehih netabik ah cawlh hmun an tong. An zalam tluan cu ral ih dawi hual an si, nikhaw sia, vur le khawsik lak ah, horkuam le tiva ah, nat le damlo, rilrawng le tihal in cawlhhmun an pan. Cui 86,000 sungah cawlhhmun Shaanxi peng, Yan’an ih a thleng tu cu 10/1 hnak mal an si, minung 8,000 tluk lawng an thleng thei.

Hi a harsa ih a rapthlak zetmi an khual tlawnnak cu “The Long March” tiah an ko ih hi The Long March cu Communist pawl ih Tuluk rampi ih a cakbik, zuamtu neilo uktu an sinak a hring suaktu a si.

Dunglam Thuanthu:

1927 ihsin Chiang Kaisek in Communist pawl kaihkhihnak, hremnak an thok ih cutin Communist pawl cu sahminnak, hramlakah an tlan. Cui hramlakih tlan Communist pawl cu Mao Ze Dong in a kom khawm vivo ih 1929 ah Jiangxi ah hmun an khuar. 1931 ah Jiangxi peng Ruijin cu an HQ ah an hmangih Jiangxi Soviet silole Chinese Soviet Republic tiah an ko.

1 – 3 KMT ih Donak

1930 kum cem ah Chiang Kaisek cun Communist pawl do a thok. Ralkap thazang 100,000 hmangin a va do. Communist ralkap hi 30,000 tluk an si. Nan Chiang Kaisek ralkap, KMT, ralkap pawl cu thla 2 sungah an sung.

Mao Ze Dong cu Guerrila Warfare/Tactic timi ralrel dan a hmang. Guerrila Tactic ti cu Kawl ih ပြောက်ကျားစစ်နည်းဗျူဟာ an timi khi a si. Mao cun kan ral pawl kan hnakin an mipum tam sawm, an hriamhrei thazang tla a ttha sawn, an ralkap pawl tla ralkap training ttheh felfel lawng an si. Curuangah a pa-ngai ih do aw cu a ngah lo, thup le rukin kan do ttul a tiih, ral pawl an rin lo lai ih va do, ral pawl bum kual ti tactic pawl a hmang. Cui Mao ih a tactic cu a ttangkai nasa.

Chiang Kaisek cu cutiih oltuk ih a sun kha thinheng in 1931 April ah ralkap 200,000 thawn a va do. Nan Mao ih ho pawl in thla 2 sungah an neh lala.

Chiang Kaisek cu a thinheng sinsin ih cui kum thotho August thla ah ralkap 300,000 thawn a va do lala, thla 3 sungah an sung lala. Chiang Kaisek cun Mao Ze Dong ih ralreldan a neh thei lo, kum 1 sungah voi 3 rori a sung.

Mao Zedong Hlonnak

1932 ah Moscow ihsin tlawng ttheh thar mifim, mino a simi Bo Gu le German mi Soviet military advisor Otto Braun cu Jiangxi Soviet ah an thleng. Communist Party Central lam in Mao Zedong ih kaihhruai dan hi an duh lem lo. 1932 October, Ningdu conference ah Mao Zedong cu Jiangxi Soviet Chiarman in an hlon ih Bo Gu cu Chiarman ah hril a si. Mao Zedong cu Chiarman a sinak ihsin an hlon veten ralkap lam hotu a sinak, party ih a telnak a zaten an hlon ttheh. Zianghman ah an telh nawn lo ih hlei ah cang thei lo dingin an rek taar bet. House Arrest ti tluk a si.

KMT ih 4nk Donak

Bo Gu le Otto Braun cun Mao Zedong ih ralreldan hi an uarlo nasa. HIvek ralreldan cu mi ttihhrut, mi hrokhrawl, mi zeilo pawl ih ralreldan a si an ti. Annih cun “A Pa-ngai” raldodan, Conventional Warfare (သမားရိုးကျစစ်ပွဲ) kha an duh.

1933 January ah Chiang Kaisek cun Communist pawl cu ralkap 500,000 thawn an nor sal. Communist lam pawl tla in an ralreldan thar Conventional Warfare cu an hmang. An do-awk thla 2 a rei ah Japan pawl in saklam Tuluk nasa zetin an nor. Great Wall ih a sung lam lut an thok thlang. Cutikah Chiang Kaisek cu lo theih lo in Japan ral a va kham a ttulih Communist pawl do kha a hnuk aw sal. Cutin a voi 4nk tla cu a ti feuh thei cuang lo ah a cang.

5nk Donak

1933 ah German ralbawi hlun a simi General Hans von Seeckt cu Chiang Kaisek ih advisor ah a cang. Cui ralbawi pa ih ruahnak pek mi cu Communist pawl kha hmanhmawh lo in duhsahten, a kulh in kulh, an suksonak phit thluh, an ei in ding phit thluh, blockage tuah dingin ruahnak a pek. Chiang Kaisek tla cun German ralbawi pai ruahnak pek vekin 1933 September thla in Jiangxi Soviet cu a kulh thok. Tuitum Chiang Kaisek ih ralreldan cu hmual a nei zet.

KMT ralkap hi 700,000 tluk an si. Communist pawl in an do phah, an do phah, nan KMT pawl cu an to a hnget ih an neh thei lo. Cutin kum 1 tluk an kulh an rek tikah Communist pawl cu an cang thei nawn lo. Ei in ding an harsa thlang. Hriamhrei, cerek, zian an nei nawn lo. Jiangxi an HQ ih thih theh dingah an cang.

The Long March

1934 October 10 ah Communist hotu pawl cu thu an relih an hmunpi ih thih ttheh ding hnak cun an HQ pi tan in tlan suak ding, dungsip ding thu an tthencet. October 16 zaan ah ralkap 86,000 cu an hmunpi Jiangxi cu an suahsan. Thi thluh lo ding, cemral lo ding, nun peh ding ti ruahsan in an HQ pi suahsan cu a si.

Bo Gu le Otto Braun cu ralkap tlan vek siloin cozah hmun tthawn vekin an fehpi. Cutikah zunglam thilri zaten cet, printer pawl tiang an phur thluh.

Chiang Kaisek cu Republic of China cozahpi kaitu a si vekin van lam thazang tla nasa zetin a hmang thei fawn. 1930 hrawngah raldonak vanzam 300 tluk an nei.

Xiang River Do-awknak

Communist pawl cu November thla cem lam ah Xiang tiva pi an thleng. Communist pawl cu inn tthawn aw vekin an tthawn aw ruangah an feh cak lo nasa. Communist pawl Xiang tipi an thlen ah KMT ralkap 300,000 tluk hmun an ra khuar man ih an rak bawh zo.

Chiang Kaisek cun van lam in nasa zet bomb a thlak, lei lam ah KMT ralkap 300,000 tluk in an bawh, an hual, cun Bo Gu le Otto ih ralreldan thiam lo ruangah Communist pawl cu an tuar nasa. Zarh khat sung Xiang tipi kap do-awknak ah Communist lam minung 50,000 leng an thi ih Xiang tipi kaan suak theitu hi ralkap 30,000 tluk an si.

Zunyi Conference

Communist pawl cun 1935 January ah Zunyi timi khua an lak thei. Communist pawl cu Xiang tipi do-awknak ih an sun tuknak thu ah an hotu pawl parah an lungawi lo. January 15-17 conference an nei. Cui conference ahcun an hotu an simi Bo Gu, Otto Braun le rawlbawi Zhou Enlai kha an thlak ih Mao Zedong kha hotu ah an hril sal. Mao kha hotu lawng siloin ralkap lam, ralreldan tactic, strategy, plan a zaten a kai thluh.

Zunyi conference hlan tiang Chinese Communist Party par, an hotu, uk aw dan, ralkap thu tiangah Soviet Union in thu an rak nei. Asinan hi conference hnu in Moscow ih CPP parih thu-neihnak site tiat hman a um nawn lo.

Mao Tactic

Mao Zedong cu hotu a si veten an fehdan, ralreldan an zaten a thleng, hlan vekin Guerrila Warfare/Tactic kha a hmang sal. Mao ih a ho veten KMT lam hi Red Army pawl ziang an tuah ding, khoi an feh ding ti hi an ttuat cia thei lo, ziang an tuah ding ti an thei theilo.

Cun a tlangpi thu in sun ah feh nawn lo in zaan ah an feh, cun van zam ih khoi ah an um ti hmu thei lo dingin sunah hrampi tivek sin in an thup aw. A ttul ahcun sun le zaan in cawl lo in an feh.

Chishui River Kaannak

Mao Zedong cu hotu a tuan reilo, Zunyi conference an ttheh in January 19 ah Zunyi khua in an suak. Nitlaknak lam pan in an fehih January 29 ah Chishui tiva an tan. KMT le Guizhou peng ralkap pawl in an rak bawh. Tawkfang an fehin dinhmun a ttha lo ding ti a theih ruangah a kirpi sal ih February 18-22 ah Chishui tiva a tanpi lala. Cun March 15 ah a kirpi lala ih cui tiva cu an tan lala ih nitlaknak lam an pan sal. Chiang Kaisek amah rori ralhmai, frontline ah a feh. Tuitum cu hi hmun an ra tengteng ding a ti. Mau cun a ralkap pawl zamrangten a kirpi ih March 21-22 ah Chishui tiva an tanpi lala. Cutin netabik ah thlanglam ah an sukih Yunan peng sungah an va lut.

Kumming Dobumnak

Red Army pawl Yunan peng an lut in Yunan peng khawlipi Kumming va do ding vekin an feh. Yunan pengih KMT pawl siseh, ralkap dang pawl siseh, an thinphang zetih Kumming hum dingin an zaten Kumming ah an khawm aw thluh. Mao le ho pawl cu Kumming do lo in Yunan sak lam ihsin sak lam Tuluk ah an kai. Dawnkhamtu, hnahnoktu zohman um lo in Yunan in an suak thei.

 

 

 

Harsatnak le Thih le Hloh

Mao Zedong kaihhruainak tangah minung 22,000 tluk cu an thi nan KMT pawl ih kut, ral ih kut, do-awnak ah an thi tuk lo. A thi zate zik hi rilrawng, khawsik, damlo, thacem ih thi an tam.

Sichuan peng sak lam Songpan an thlen ah ei ding a um lo, cui hmun ah hramlak ei ding ttha tla a um lo. A boot savun, an savun taikhap pawl sungin ei dinhmun an si. Cui hmun ah rilrawng ih thi an tam. Cun rilrawng tuk ti cu hrampi, thinghram ei tthat pang tiin an ei ih food poisoning (tur) raw lei sual ih thi an tam. Cun cite an ei lonak a ei ih a al-dat tlasam ih thit la an um.

Cun Jiajin tlangtlaun ah khawsik ih thi an tam. Jiajin tlangtluan cu pi 13,000 – 14,000 tluk sang a si. A kum tel ih vak an siih hnipuan tthitha nei lo thawn khawsik ih thi an tam.

Sivai hi duh vekin an nei lo. Khawsik ruangih damlo, sungdok, malaria ti pawl ruangah tla an thi.

Cawlhhmun

Mao Zedong le a ho, Red Army pawl cu ni 368 ke in an feh hnu ah 1935 October 19 ah Tuluk ram saklam Shaanxi peng, Yan’an an thleng ih cui hmun cu an inn thar ah a cang ta. Cutin Red Army pawl cu keng 6,000 lenglo, ni 368 rallak ah, a sur a han ti um lo, sun ah siseh, zaan ah siseh an feh. Horkuam tlangsan, nawnbek, vurkhal pah tlang in netabik ah ihhmu thawn ten it thei caan an ngah ta. Minung 86,000 sung in 8,000 tluk in hi a sau le har zetmi khual tlawnnak an pah suak.

Hi The Long March cu Thi lonak (Survival) men lawng siloin Red Amry pawl ih an beidong lo ih tuar theinak, pekhlan awknak, hlo men kan theih lo ti tumruhnak pawl hmuhtu a si.

Hi a mak zetmi an thuanthu cu Tuluk ramsungah a thang vivo ah mipi tampi in Communist pawl tha an pek vivo. Cutin kum 10 sungah rampi cozah a rak simi Chiang Kaiset ih cozah cu an neh ih 1949 ah Mao Zedong an rampi cu Republic of China ihsin People’s Republic of China tiin a thleng ah Tuluk rampi hotu ah a tuan ih Chiang Kaisek le ho pawl cu Taiwan ah an tlan hlo ta.

US-Myanmar Pehtlaihnak le Rare Earth Thu

 

US – Myanmar pehtlaihnak le tulai US in Myanmar rare earth thawn pehpar aw in ziang vekin kekar vivo a tum ti pawl thawn pehpar aw in kan rak zoh ding.

Tunai hrawngah US cozah tuanvo neitu le Myanmar rampi tuanvo neitu pawl voi 2 an tong aw. A hmaisa sawn cu September 15-16 ah Naypyitaw ah an tong aw ih U.S. lam in Assistant Secretary of State for Intelligence and Research in Michael Vance ho in a siih, Myanmar lam in cu President Min Aung Hlaing a si.

Hi an tonawknak cu US businessman Adam Cristillo run dingin a si bik, cun sumtuahnak, rare-earth element thu tivek tla an rel thu theih a si. September 16 Michael Vance cun Adam cu a tlunpi suak thei ih a mission a hlawhtling ah a cang.

A voi 2nk an tonawknak hi October zarh 2nk ah a siih Japan ram Tokyo ah an tong aw tiah theih a si. An relmi thuhla pawl tla hi a ttum 1nk ta pehzulh vivo dawh a si. Hi an meeting hi sangka khar/a thup ih tuahmi a siih zo pawl an tel, meeting agenda ziangvek a si ti pawl cipciar ih theih a si lo. US le palai pawl hruaitu cu Assistant Secretary of State Michael Vance a siih palai 10 leng a si tiah theih a si.

Thurelmi: Thu an relmi pawlhi thuhla thar cu a um lo in ka ruat -

Online Scam Center pawl thu: Kan dung kum November thla ah US Jusctice department, US Scam Strike Force in Kawlram ah operation tuah an tum thu an rak phuang. Kawlram hrambun Scam Center pawl ruangah US mi thawng tampi sumpai bum an tuar. Himi Scam Center pawl thu ah kutkai aw in tuan tlang vivo ding thu a si

A thupi zetmi thu an relmi cu Rear Earth Element thu a si. US cozah in 2021 hnu in Min Aung Hlang cozah hi an biak lo. Nan Trump cozah cun 2025 July thla ah Kawlram parih tariff a rak tthum, cun Sanction a tuahmi company 4 tla on sal a si.

July 17, 2025 ah Adam Castillo, American Chamber of Commerce Myanmar ih President, Vice President JD Vance office ih tuanvo neitu pawl thawn Myanmar RRE thu an rel ih present a tuah. July thla cem lam ah KIA thawn tla an tong aw tiah theih a si. Sim duhmi cu Rare earth thu ah US in thu-ngai lawng ih thu ra pulut thok a si lo, kan dung kum ihsin thuhla a um rero zo ti sawn a si.

Hmaisa ah Adam Castillo hi zo a si ti kan zoh ta pei. Adam hi kum 40 mi a si, US ralkap hlun a si. 2014 ihsin Kawlram ah a um. A um ihsin hmun dang ah fel loin Kawlram ah 2026 tiang, kum 12 sung a um. Cun 2023 – 2025 tiang American Chamber of Commerce in Myanmar (AMCHAM Myanmar) ih president a si. AMCHAM tangih um US–Burma Economic Forum hotu tla a si. Annih hi US Cozah in Myanmar ram sanction mi parah policy thar neih ding, sanction thlah ding lam ih nortu lobby an si. Cun Adam hi Republican Overseas Myanmar ih Chair a si.  

American Business Community Myanmar hotu, Kawlram ih um US mi ahcun rinsanmi, Republican pacing ttha, a si vekin US le Myanmar lakih Rare Earth thurelnak ah deal tuahtu dinhmun a si. A tlun lam ih sim zo bangin July 2025 in a thok.

Adam Castillo cu June 11, 2026 ah Malaysia ihsin a ra tlun ah Ygn airport ah an kai.

1.     An kaihnak a san cu 2024 lai ah, AMCHAM ih President a tuan lai ah pawlkom peisa $300,000 dik loin a hmang ti a si. AMCHAM executive director cun June 8 ah Adam thu kawlram cozah hnen ah a kaing, cun June 11, cui hnu ni 3 ah kaih cih a si, Kawlram palik pawl an fel nasa…. Himi Kawlram cozah lam in an kaihnak thu tiih an langter mi  a si.

2.     A dang a cang thei mi cu Adam Castillo hi Finding Our Voice timi ca-uk pakhat a ngan. March 24, 2026 ah tlang zarh a si. Hi cabu ah Kawlram cozah soiselnak thu hmuh ding a um phahphah, himi cabu sungih a ngan mi duhlo ruangah tla a si thei.

3.     Myanmar Cozah in direct in US Cozah biak an duh ruangah an kai. Himi 3nk hi an kaihnak a san taktak a si ding tin kei cun ka zum. 2021 MAH thuneihnak a lon hnu in US Cozah in Myanmar rampi tuanvo neitu pawl hi Official in, hmaiton in, a baik dah lo. US ih a lunglut zetmi, geopolitics leknak ah tla a thupi tiih a ruahmi Rare Earth thu ih an palai kan kai ahcun in biak tengteng ding ti an ruat.

Castillo an kaih hnu ni rei lo te ah US cozah (Department of the Treasury (overseeing sanctions constraints) Department of Homeland Security, Department of the Pentagon) tuanvo neitu pawl le Myanmar lam palai pawl tonawknak an nei. Cun Vance le a ho pawl cu September 15 ah Naypyitaw an thleng ih General MAH thawn hmaiton in an tong aw. September 16 ah Adam Castillo cu Kawlram ihsin an hruai kir ta.

Myanmar Rare Earth thu hi malte zoh sehla. Myanmar rare earth hi light rare earth siloin Heavy Rare Earth Element a si. HREE hi a man a kung zet le an duh zetmi a si. HREE cu santhar ralthuam lam, robot tuahnak lam tiangih an hman mi a si.

Kawlram hi leitlun ih rare earth suak tambik 3nk a si. Kawlram sungah rare earth mine 600 tluk a um ih 400 tluk hi Kachin ram ah a um. Pangwa le Chipwi peng ahhin a suak tambik ih mine 350 tluk a um. 2021 Ralkap cozah thuneihnak an lon hlan ahhin rare earth mine hi 120 tlawng a si. Kum 2/3 sungah rare earth mine tampi an hmu bet. 

Kawlram hi leitlun rare earth ih 8% suahtu a si. HREE hi leitlunpi ih 50% rori a suaknak hmun a si. A dang 50% hi Tuluk in a si. Hmailam ahcun Brazil in tla a suak tam vivo thei tiah theih a si. 2025 ah Kawlram Rare Earth Tuluki h kuatmi hi Ton 28,000 tluk a suak ih 630 M tluk a si.

US in Kawlram Rare Earth a duh O.K, ziang harsatnak a um maw?

1.     Kawlram Rare Earth hi Kachin ram le Shan ram saklam ah an um. MAH uk hmun ah a um lo. MAH in lungkim sehla hman Tlangpar hriamkai pawl thawn lungkim ttul lo ngah lo a si.

2.     Tuluk hi Kawlram rare earth ihsin hlawknak tampi a ngah. A rare earth ih resource tumbik pakhat a si. Cutikah US in Kawlram rare earth a laak sak ding cu a siang hrimhrim lo ding. Cun rare eath suaknak hmun pawl hi a ramri an si, hriamkai pawl hi a milai hlir an si fawn.

3.     US in a mai mithmai lawng zohin, hlawknak lawng ruatin Kawlram/MAH Cozah thawn kom aw in hna an tuan a si ahcun dignity, mithmai an nei lo ding. Sanction le on a si hrih fawn lo.

Thicang theimi:

1.     US mi in Kawlram ah mining Company din, lole Kawlram company thawn tuan tlang, lole Kawlram mining company ah sumhram phum. Asinan tutiang ahcun rare earth mining pawl hi company ih tuan siloin KIA, TNLA, UWSA ti pawl in direct control an si.

2.     MAH Cozah thawn biak aw in, KIA thawn contract tuah, kum 1 ah HREE ton 10,000 tivek maw?

3.     India ah process tuah…. Kachin in India ram tiang lamzin tuah ih rare earth pawl phur. US le India tla hi an rak biak aw dah zo. Cun India tla in Kawlram Rare Earth hi a duh ve. Cemliam pawl mah lawng cem siloin US thawn a si dingih India hrangah tla a hlawk, cun longterm hrangah India in a hlawkpi vivo thei.

US hrangah cun Myanmar Rare Earth hi thil thupi zet a si. A tlangpi thu in Leitlunpi in Rare Earth 80% plus cu Tuluk a hngoh san. HREE ih 99% ah Tuluk a si. Kawlram rare earth a ngah thei a sile, a zaten ngah thei pang sehla, leitlun HREE 50% lai a control thei ve ding. Hi Khurkhua Ramkhel fehdan hi thil thupi zet a si.

CIA in Israel Rampi a Tluk Thei tiah an ti

 

CIA ih thlingthlanak, tuaktonak (analysis) report pakhat ah Israel rampi hi ramsung buainak a suak thei ih an rampi a tluk thei tiah an ti. Hi report cu “Fracture From Within” ti a si. Himi thu hi October 5, 2026 ah Drop Site News timi in a tarlang, asinan classified document a siih original document cu an tarlang lo, curuangah ziangtluk rintlak a si ticu ruah ding a um. Cuhlei ah CIA lam in zianghman simfiangnak an nei lo.

1.     Ramkhel le Danhrampi buainak

A hleice in October 7 thilcan hnu in cozah kai lai Benjamin Natanyahu ih cozah le liberal-centrist karlak ah lunghmu aw lonak a sang sinsin. Cun cozah le judiciary/thuthennak lakah tla buainak a nasa zet. July 2026 ah cozah cun High Court of Justice ih thuthennak thlun duhlo in an el.

2.     Ral an donak rei, ralkap an bang

Israel hi 2023 hnu in nasaten ral a do sal. Gaza, Lebanon, Westbank, Iran, Syria, Iraq le Yemin pawl ah ral a do. Raldonak a rei vivo cun hriamtuar le ralkap tla an bang vivo. 2023 hnu ih Israel ralkap hriamtuar hi 30,000 tluk an si. Defense Ministry’s Rehabilitation Department ih um ralkap zate hi 92,000 tluk an si.

Rehabilitation ih um ralkap 63% cu post-traumatic stress disorder (PTSD), anxiety, le depression an ngah.

Israel in ralkap active soldier hi 150,000 tluk a nei. Cun reserve, 450,000 tluk an si. 2023 hnu in hi reserve ralkap pawl hi an ko tam zet, 300,000 – 350,000 tluk an si. Business nei ti vek hrangah an hnatuan a laklawh zet.

3.     Hriamhrei hrang cemliam tam

Israel ih Rallam hriamhrei hrangih a hmanmi sumpai hi an rampi GDP ih 17% tluk a si. Cun reserve ralkap 300,000 lai an ko tikah cumi pawl ih an hna kha taunt a um nawn lo. Cun Palestine pawl, ram dang hnatuan tampi hnatuan cawlhter an si.

4.     Ultra-Orthodox (Haredi) pawl ralkap awlhnak

Haredim Jews pawl ralkap ih lakluh lo ih an awlhnak parah mi tampi an lungawi lo. Haredim timi cu Jews biaknak ih pumpek aw zet, hlandan ih nung Jewspawl an si. Annih hi santhar awnmawi, tv, zuknung, internet tivek tla tham lo pawl an si. Israel ram ah Haredim mipum hi 1.5 million tluk an siih zatek in 14% tluk an si. Mi tampi cun rampi cakkhai toncan ah ralkap an tuan lo cu thil dik a si lo, rualranten ralkap tuan ve ding an si tiah an ti.

5.     Leitlun ah Israel dinpitu mal vivo

Gaza ih mipi ren lo tukih ral an donak, mipi thi an tam tuknak thawn pehpar aw in Israel a demtu ram hi an tam vivo.

Leitluni h Israel a dinpi ringringtu US ramsungah 60% tlukin US rampi Israel ruangih raldo, ral tho ve hi an lung kim lo. Cun congress sungah tla a lungkim lotu an tampi.

EU ram pawl ah tla Israel a demtu an tam vivo. Cun ram tawkfang cu an ram ihsin Israel embassy tla cawlhter a si.

6.     Sumhramphumtu an mal

Ral an tho tikah samhimnak ruah a si, cun ram thangso pawl ih dinpitnak a mal vivo tikah Israel ram ih sumhramphumtu an mal vivo. Cutikah rampi sumletnak tampi a ttum suk.

Cun thilman a kai zet, 2023 hnu in thilman 9% tluk a kai ih nuntu khawsaknak a har vivo.

7.     Benjamin Natanyahu ih thuneihnak a sang tuk

Benjamin Natanyahu hi Israel Prime Minister kum 19 a tuan thlang, a voi in voi 3. Thuneihnak a sang tuk maw, kan democracy fehdan hi a dik maw, autocracy tukin kan feh maw tivek cek sal ttul a titu an tam.

Hi pawl hi CIA ih report Fracture From Within ih Israel rampi a tluk thei an tinak thuhla pawl a si.

A tluk thei an ti nan ziangmi ti hi a cekci in an sim lo, rampi maw, cozah maw, sumletnak maw?

Israel rampi hril awknak cu October 27 ah tuah ding a si. Rampi hrilawknak hlante ah hi thu a suak tla hi ruah ding cu a um.

Deng Xaioping: Tuluk Rampi Sersiam Saltu

1978 ah Tuluk rampi hi leitlun ram farahbik 10 ih tel a rak si. Bulpak mipakhat ih a tlangpi sumlut hi thla khat ah $13 tluk a si. Rampi mipum 90% tluk cu farah takih nung an si.

Asinan tusun ni ahcun Tuluk cu leitlun ih a thangsobik ram pakhat a si. Sumletnak ah siseh, ral hriamhrei ah siseh, santhar fimthiamnak, dengfel fimthiamnak, technology lam ah, AI lam ah a thangsobik ram an si. US sangtu ram an si.

Ziangtin Tuluk rampi cu mitthep karah, caan reilo te ah hi tlukin a thangso thei. Hi tiih Tuluk rampi a thansonak cu thuanthu thiam pawl cun mi pakhat ruangah a si an ti. Amah hi siangpahrang khal a silo, ralbawi khal a silo. Mi pate, ramkhel mifim tiih an timi Deng Xiaoping a si. A thuhla mallai kan rak zoh ding.

Deng Xaioping cu 1904 ah Sichuan peng, Guang’an khua ah a suak. Deng a thanlen can hi Tuluk ram lal uknak a cem lam a si, Tuluk rampi a derthawm zet caan a si.

Deng cu kum 16 a si ah France ram ah hnatuan zir in a rak feh, cuc a nunnak hrangih thil thupi zet pakhat a rak a si. Cetzung lam ah hna a tuan, Renault plant timi, mawtaw tuahnak cetzung ah. France a um ah a rualpi/hnatuanpi Zhou Enlai thawn Chinese Communist Youth organization in Europe ah member an rak lut. 1927 ah France ah dothlengnak tuah dingin a kir sal.

Deng Xaioping cu 1931 ah Jiangxi Soviet ah a thleng. Party Committee Secretary a rak tuan. Mao Zedong ih kaihhruaidan tha a rak pek zet. 1932 ih Mao Zedong an thlak ah Deng tla thlak a rak si ve.

Deng cu The Long March ih Red Army 86,000 sung ih nungdam ih Yan’an a thlengtu minung 8,000 leng ih tel pakhat a si. Mao ih ho in Japan ral pawl a do, cun ramsung ral ah KMT pawl a do. 1949 Mao Zedong People’s Republic of China uktu a si in Deng cu CPP ih General Secretary a si. Deng hi pragmatist pakhat a si, theory tama hnakin lettuit tama sawn a si. Mao ih uk san ah pragmatist pakhat si hi ttihnung um zetmi a si.

Mao Zedong ih program ruangah Tuluk rampi ah The Great Leap Forward timi pampi a rak tlung. Deng le hotu hrekkhat cu hnatuan pawl, loo tuah pawl zalen deuh ih um ter an um, cutin rampi sumletnak tlaksiatnak naa tuk lo ding an duh. Hinah ah Deng cu leitlun ih a hminthang zetin tongfim pakhat a rak tong suak, cucu “Zawhte cu a dum ah maw, a rang ah maw zinghnam a kai ding a thupi,” tiah a rak ti.

Mao Zedong hrang ahcun Deng cu phatsantu, Communist parih rintlak lo ah a cang. 1966 in Mao cu Cultural Rervolution pi a thok. Cultural Revo sungah Mao cun Deng cu a hnatuan hmuahhmauh a hlon sak thluh ih hlei ah 1969 ah Jiangxi ih Tractor factory pakhat ah hna a tuan ter.

Cuhlei ah Mao ih Red Guard pawl in Deng ih fapa Deng Pufang kha inn dot 4 par ihsin an hlon. Deng Pufang cu a thi lo nan, kum khua in a taitang a zeng lan ta.

1973 ah Zhou Enlai in Mao Zedong hnen ah zangfah a dil ih Deng a ko sal. Zhou Enlai kha January 1976 a thi, April thla ah Tiananmen Square mipi duhphorhnak tumpi a suak. Mao le Cultural Revolution hotu Gang of 4 in Deng cu himi duhphorhnak dunglam ihsin a kaitu a si an tiih an kai, house arrest cun a hna zaten an thlak hlon ttheh.

1976 September 9 ah Mao Zedong a thi. Cun Gang of 4 tla kaih an si. Mao cun a thih hlan ah a sawntu ah Hua Guofeng a rak hril. Hua Guofeng cu hmuhtonnak a nei mal, vision a nei lo, mi a hip lo, cutin kum 2 sungah Deng cu hnatuanpi dang pawl a hip vivo, mipi a hip vivo ih 1978 December ah Deng cu rampi hotu ah a cang. Hotu a si ah kum 74 a si.

Deng Xiaoping cu Mao Zedong vekin thuneihnak sangbik, Chairman, President tivek sinak a kai. Ziangruangah tile thuneihnak ih tihnun a um zia a thei. Mao Zedong vek si ding a duh lo. Curuangah mi pakhat ih thuneihnak sang tuk hnakin collective leadership in a fehpi.

Deng ih a fehpi mi cu, “Seek truth from Facts, thilcangmi ihsin thudik kan hawl ding,” ti a si. Mao ih uk sungah ideology lawnglawng ih rak feh a si. Deng cu result, a thei par sawn kha thupi in a zoh.

Deng Xiaoping hotu a tuan in “Reform and Opening Up” Thleng/remawknak le Sangka onnak” tiin a fehpi. Private sector pawl thupi zetin a ret, industry zone pawl a ong, foreign investment a cohlang/a sawm. 1979 ah US ah a tlawng ih sumhramphum a sawm.

De-Collectivization of Agriculture, The "Opening Up" to Foreign Capital and Special Economic Zones (SEZs), Privatization and Market Incentives

"Socialist Market Economy"  - combines a free-market capitalist economy with absolute political control by a socialist state.

The one-child policy

Political control. Deng’s reforms were economic, not political.

1989 Tiananmen Square in Beijing

Hong Kong’s return to China in 1997. His formula was “One China, Two Systems”

Deng Xiaoping died on February 19, 1997, at the age of 92

the greatest reduction in poverty in human history

Oriana Fallaci interviewed Deng on 1980 August – on Mao

Lee Kuan Yew most respect

Che Guevara ih Thuanthu

 

Che Guevara

Revolution, Dothlengnak timi tongfang kan tong veten kan mitthlam ih a langmi thil pakhat a um, cucu Che Guevara ih zuk a si. Mi tampi cu an ram hrangah, silole an miphun hrangah dothlengnak an tuah. Asinan Che Guevara dothengnak tuahtu dang vek a ram hrangah, a miphun hrangah dothlengnak a tuah lo, a dik tiih a zummi, a pommi hrangah dothlengnak a tuah. 


Tusun ah Che ih zuk cu T-Shirt ah siseh, phar parah siseh, hmuntin ah hmuh ding a um. Mi tmpi hrangahcun Che cu dothlengtu miraltha a si, mi hrekkhat ve hrangahcun communist karhzai tertu, cold-blood ih mi thattu tiah an ti ve……….. Tuitum ah Che Guevara zo a si, ziangtin Argentina sibawi pakhat leitlun ih a larbik dothlengtu ah a cang ti kan zoh ding.


Ernesto Guevara cu 1928, June 14 ah Argentina ram, Rosario khua ah a suak. A nulepa hi Spain le Irish thisen zom an siih Ernesto an fa 5 lakih upabik a si. A nulepa hi mi neinung, phun uu, upper-class an si.

Ernesto cu a nauhak lai ihsin thawsam nat (asthma) a nei. A nauhak deuh lai ah tla cun tlawnghman tthittha in a kai thei lo. Asthma a neih ruangah harhdamnak hrangah tiin a nulepa in lehpannak lamah tha an pek zet. Cutin Bawhlung, Rubby tivek pawl an tlawng ai-awh tiang lek thei dinhmun a rak si.

Ernesto cu a nuahak lai ihsin Biazai lam a paih zet. Cun a pa in an inn ah cabu 3,000 tluk a nei, cutin Ernesto cu a man tinten cacsiar in caan a hmang. Western philosophy ihsin Asia lam calai pawl, Latin America calai pawl nasa ten a siar ih a theihnak a kau zet.


Ernesto cu 1946 ah High School a ttheh ih 1947 ah University of Buenos Aires ah Sibawi a zir. 1952, tlawng a ttheh hlan deuh te, ah Ernesto cu a rualpa Alberto Motorcycle pakhat thawn khual an tlawng, Latin America zaten an fangkual ttheh, an khual tlawnnak a zate hi peng 5,000 tluk a hla, thla 9 sung an rei.

Cheli ram Chuquicamata timi copper (dar sen laihnak) mining pi an thleng. Hnatuantu pawl ih an harsat dan, puan sin ding hman nei lo dinhmun an sinak pawl a hmu. Company neitu pawl cu lian zet le nuam zetin an um lai ah hnatuantu pawl an harsa tuk ti hmuh tikah capitalist pawl parah a thinheng zet.

Cun Cheli in Machu Picchu lam ah an feh. Khawte lam pawl ih an farah dan pawl a hmu. Ernesto le Alberto cu Argentina, Chile, Peru, Ecuador, Colombia, Venezuela, Panama, le Miami tiang an thelng, cun Argentina ah an kir sal. Cui an khual tlawnnak cu “The Motorcycle Diaries” tiah kawh a si. A hmusuakmi cu Latin America ih an tontehmi farahnak, harsatnak cu System damlo ruangah a si.


1951 ah Jacobo Árbenz cu hrilawknak ah nehnak a co ih Guatemala ih rampi president a ttuan. Cunah lai ah Guatemala ah US company pakhat a simi United Fruit Company (UFCO) in Guatemala rampi leilung 48% tluk hi an ta asi. Jacobo cu leiram thu thawn pehpar aw in reform nasa zetin a tuah ih United Fruit Company (UFCO) cu an leiram tam zet sung ding dawh an si. UFCO cu CIA hnen ah nawhthuh an pek ih cutin President Jacobo cu 1954 ah an hlon.

Ernesto cu, sibawi a ttheh, 1953 December 24 ah Guatemala a thleng. 1954 ah CIA pawl cun ralbawi Castillo Armas kha an bawm ih thuneihnak an longer. Thilcang dan ziang hmauhhmauh a hmutu Ernesto cu President Jacobo dinpitu lam ah nasa zetin dingin Castillo le CIA pawl an do kalh. Castillo Armas ih ralkap pawl do dingin cu hriamkai lo in cu a ngah lo tiah a ti. Cutin tualsung mi pawl hriamkai dingin a sawm, nan June 27 ah President Arbenz cu cawlhnak ca a sign, cutin hriamkai an tumnak cu an hluhsuah lo. Ernesto tla CIA pawl ih thihdan pekmi (death list) ah a hmin a tel. Tualsung mipakhat ih information peknak in a tlan man fangfang ih Guatemala ih Argentina Embassy ah asylum a dil.

1954 September thla ah Ernesto cu Mexico ah a tlan. Mexico a tlen in Ernesto cu Sizung ah hna a tuan, cun National Autonomous University of Mexico ah tla Lecturer a tuan phah.

1955 ah a rualpi pakhat in Cuba ih rak tlanmi Raúl Castro thawn theihternak a rak tuah cun Raul cun a upa Fedel Castro thawn theihternak a rak tuah bet. Ernesto le Fidel cu an key a kaih nasa, zaan varvar in dothlengnak thu an rel thei. Cutin Ernesto tla Cuba dothlengnak ah Fidel bawm dingin a lung a kim, nan frontline ralkap siloin medical team in sawn in a si.

Cuba dothlengtu pawl cun Ernesto cu “Che” tiah an ko. Che ticu Argentina tongin, “Rual, Unau” tinak a si.

1956 November 25 ah Fidel, Raul le Che telin minung 82 cu lawng fate pakhat thawn Mexico in Cuba lam an pan. An lawng hmin cu Granma ti a si, minung 20 hrawng to theimi lawng a si, nan 82 an to. Minung 20 to theih lawng ih mi 82 to ti cu an tet nasa, liang le liang dai aw ih to an si, itnak hmun hman an nei lo. An tum dan ahcun November 30 ah Cuba thleng ding ti a si.


Mexico ihsin an suak rei lo ah tisuar a tho, cun an lawng le a rit, ti tivek a zun phah, cutin duh vekin cakin an feh thei lo. Voikhat zaan tla cu an ralkap pakhat lawng parin a tlak, cumi pa an hawlnak ah nazi tawkfang an rei. Cutin Fidel le a ho pawl cu an tinmi caan ah thleng thei lo in December 2 ah Cuba an thleng. An thlen tikah kha cawlh ding an tinak hmun an thleng thei lo. Hram lak deuh, mangrove forest, an thleng, ti hi thin can tluk a si. Nazi 4 an feh hnu ah tipikap, leilung ngaingai an thleng.

Fidel le a ho pawl cu Cuba ih dothlengtu dang thawn ko aw dingin an an feh, Ni 2 ttha tluk an feh, ah an thuhla cu Cuba ram Ralbawi le President a simi Fulgencio Batista ih ralkap pawl in an thuhla an thei. Cutin an rak bawh. December 5 ah fuu hmaun pakhat ih an cawl lai ah Batista ih ralkap pawl cun vanzam in bomb an thlak, leilam in nasa zetin rinlopin an rak do. Cuihmun ah Fidel le a ho pawl cu an tuar nasa. Cui hmun ah Fidel ih ralkap 60 tluk an thi.

Cui hmun ah Che tla hriam a tuar. A kapah ralkap pakhat a thi. Che cu dinhmun a ttha lo ih tlan a ttul. A sibawi thliri maw a hril ding, maw a kiang ralkap thimi pai meithal le cerek? Che cun meithal le cerek a hril ta.

Cutin an zaten thek aw celcel in sahimnak ah an tlan. Fidel le ralkap 2 kha hmun khat ah an tlan. Che le Raul Castro ho in ralkap 7 hrawng a dang hmun khat ah, cutin hmun Dangdang ah an tthek darh aw. December 18 ah loo thlam pakhat ah an tong aw thei ih minung 12 tluk lawng an tang ih an mei thal hi rifle 7 lawng a tang. Cuitn minung 12 le rifle 7 thawn dothlengnak an thok sal. Cui hmun ah Fidal Castro cun a nau Raul le Che a zoh ih, “Now we have won the war, Tu ah ral kan neh zo,” tiah a ti.


A nungdam sun, a tang sun pawl ih tumtahnak hmaisabik cu thi lo ding (survival) hi a si. Sierra Maestra tupi ah relh thup in hmun an khuar. Sun ah meisa an tik lo, meikhu an suah lo. Cun hmun khatah reipi an um lo, an tthawn aw cingcing. Cule kiangkap khawte pawl an ciah-neh thei vivo. Khawte lam ta rawl tivek pawl hi a hramhram in an longlo, an lei. Cun Che in mina pawl manlo in a tuam hlawm, pawlsawmnak an nei vivo. Cutikah tualsung khawte mi pawl kha an intelligence, thlingthlatu ah a cang. Batista ralkap pawl ih cangvaihnak thuhla an thei ringring. 1957 ah hin kiangkap ih sakhan fate tivek khi an va siim. Hriamhrei an nei vivo.

Sierra Maestra tupi ahcun Mini state an tiih mahte uk-awknak an nei. Che second-in-command, ralbawibik sangtu, Fidal Castro sangtu a si. Che cun ral ih hmu thei lo dingin ziangtin inn le loo pawl kan sak ding ti a rak design. Meithal remnak, bomb tuahnak, ralkap boot tuahnak, sang tuahnak, sizung fate tivek a rak tuah.


1958 ah Cozah censorship kaan in radio (Radio Rebal) a thlah thei. Cui radio program cun Batista cozah ih an corruption, rampi huap CDM tuah ding thu, dothlengtu lam in an neh rero thu ti pawl nasaten an than.

1958 May thla ah Batista cun ralkap 12,000 a thlah ih Fidel le a ho pawl thianfai dingin, cucu Operation Verano tiah an ko. Che le ho ralkap pawl cu 300 tluk an si. Batista ralkap pawl cu US cozah in an bawm ih an hriamhrei tla a ttha zet. Vanzam, tank, hriamhreipi ti pawl an nei kim zet.  An von do aw taktak tikah Che te ho in thla 3 sungah an neh.


Che ih hoc un guerilla tactic (Foco Theory) an hmang. Batista ralpak pawl kha an lem, dung an kir vivo ih thukpi tiang an kir. Cutin hmailam ih um le dunglam ih um an pehtlaihnak harsa ko an tuah ih an ttheut. Cun Che in a sniper pawl kha an captain, column hotu kha a kap ter. An bawibik, hotubik an that in cu a tanglam pawl an vaivuan. Command pektu tthitha a um lo. Cutikah ralkap tampi an tlan, a hrek hriam an thla cu tin an si celcel. July thla cem/August thla ahcun Batista ralkap pawl an sungfel. Hriamhrei tampi an tanta.

1958 December 28 ah Che le ralkap 300 cu Cuba ram laifang ih um, Villa Clara peng ih an khawlipi Santa Clara siim dingin an pang. Santa Clara khawpi cu Cuba ralkap 4,000 in hmun an khuar.

Santa Clara khua an luh hlan ah lamzin, pehtlaihnak phoneline pawl an chet hmaisa ttheh, Havana lamin ralbawm le supply zianghman ra thei lo dingin. December 29 ah Batista cun khan 22 um tlangleng khat in hriamhrei, ralthuam pawl Senta Clera ah a kuat. Che cun Bulldozer hmangin tlangleng zin a tawt siat. Cui tlangleng cu Molotov cocktail tawn an deng, tlangleng sung um pawl cu an ut ttheh zikih hriam an thlak.

Santa Clera khawsung ah doawknak mallai a suak nan, Batista ih ralbawipa in an neh ding a zum lo ih an sung a khan, hriam a thlak. Senta Clera a tlak in cu Batista cu a dinhmun a tthalo thu a thei ih 1959 January 1, zinglam nazi 3:00 ah Dominican Republican ah Vanzam thawn a tlan. Che cu January 2 ah Havana khawlipi ah a thleng cun January 8 ah Fedal thawn Havana ah a tong aw.

1959 ihsin Che cu Commander of La Cabaña Fortress & Supreme Prosecutor, Batista cozah ih tuanvo neitu, bawi upa, tha a pektu pawl thuthennak ih hotu a si. Che ih thupeknak vekin mi 100 lenglo hi thah an si. Himi thu thawn pehpar aw in mihrekkhat in Che in an dem.


Che cu President of the National Bank of Cuba 1959–1961, Minister of Industries 1961–1965, Rampi ai-awh in UN meeting kaitu tivek in hmun tum taktak pek a si.

Che cu Karl Marx uar zettu a si, Cuba rampi Socio-Economy reform a tuah tum dan tla hi Marxism in an si, cucu New Man tiah a ko. Dun le dan in Socialism ziang tluk in fehpi khal sehla minung thinlung ih duhhamnak, hamttamnak pawl a hlo lo ahcun san a tlai lo. Curuangah minung sawn hi kan thleng aw hmaisa a ttul, mi thar kan si a ttul tiah a ti. Amah rori tla zarhte/zarhpi tinten fuu hmaun ah feh in hna a tuan ringring.

Asinan hi Cuba economy lole New Man idea cu a takah a hlawhtling lo.

Che cun Fidel hnen ah ca pakhat a tanta ih 1965 April ah a neihsiah, thilri, a sinak/rank, ziang hmuahhmuah tanta in Cuba hnakih a ttul sawnnak hmun ah dothlengnak tuah dingin a pok.


Che cu khual a tlawn tikah CIA pawl ih theih lo dingin a kha hmul/ a hmurhmul a met, cun mikharh sah zet a kharh ih Peru mi, Business man siin khual a tlawng. 1965 ah cun Congo ram a thleng. Congo dothlengnak bawm a tum nan a rak hlawhtling lo. Ziangah tile dothlengnak hotu pawl mah le tawk in, zuu le sa thawn nuam takin an um, camp le ralkap hnen ah an um cuca lo. Cun, sikan an nei lo. Cule amah tla a damlo, malaria, sungdok tivekin a thi zik. Cutin Congo dothlengnak bawm a tumnak cu a hlawhtling lo.

1966 November thla ah Bolivia ah a thleng. Bolivia dothlengnak ah tla duh vekin a hlawhtling lo ih hlei ah amah tla a nunnak a laim phah.

Bolivia ih Che a hlawhtlinglonak cu

1.     Communist Party of Bolivia in Che hi tha an rak pek lo. Cutikah Bolivia ah rinsantlak ngaingai dothlengtu, rampi thlengter theitu ding mi level in Che hi an bawm lo.

2.     Che in an do ding ral hi Bolivia cozah ralkap lawng a si ding a ruat. CIA pawl ih telnak hi tluk in a thuk ding ti a rak ruat lo.

 

1967 October thla ah Bolivia mi pakhat in Cozah ralkap hnen ah Che umnak hmun thu a rak pek. October 8 zinglam ah Bolivia ralkap 200 - 300 in Che umnak, La Higuera khua kiang, an kulh. Che le a ho hi ralkap 17 an si. Nazi 4 sung an ka aw. Che cun a ralkap pawl hmun 2 ah a tthen aw ter, cutin dung an sip. Cui hmun ah Che cu a vorh lam ke ah an kap ngah. Cun a pistol tla an tap ngah ih hman a theih lo. Cutin Che cu hriam a thlak ih, “Che Guevara ka si. Ka thih hnakin ka nung ah man ka nei sawn,” tiah a au. Cui zing doawknak ah Che lam in 3 an thi ih Che le Willy cu kaih an si. Mi 12 cu an tlan suak thei.

Che cu La Higuera khua ih tlawnginn an hreng. October 9 zinglam ah Julia Cortez, kum 22, tlawng sayanu in Che cu rawl, pe hang a rak pek. Julia cun neta ih a simnak ah ‘Che cu mipiang zet a si. A mit, a mi zoh a hriam zet, zutneng mit vek a si. A mit ka zoh ngam lo,” tiah a ti. Che cun cui sayanu hnenah, “hi ti-hang hi sui hnakin man a nei sawn, ka lungawi, ka lungawi tuk/ This soup is worth more than gold. Thank you. Thank you so much." Tiah a ti. Cun, “khawte lamah tlawnginn sia te ah hitin harsa zetin ca nan zirh rero laiah bawi pawl cu khawpi ah Marcedez mawtaw to in nuam zetin an um, hi ruangah so khaw dong thlengnak kan tuah,” tiah a ti.

October 9 ahcun Bolivia President René Barrientos cun Che cu that dingin thu a pek. Mario Terán timi ralbawi pakhat in Che thattu, kaptu si dingin a dil. October 8 do awknak ah a rualpi 3 cu Che ih ho in a rak that. Teran cu Che that dingin a ra, Che cun, “I that dingah na ra ti ka thei, mi ttihhrut pa, I kap aw. Milai pakhat lawng na that thei ding,” tiah a ti. Cun Tera cun Che cu a kap. A kawng a tai tang ah voi 5 a kap, cun a vorh lam ban ah voi 2 a kap. Che cu aw suak ih raak le ai-hram ding a duh lo, a kehlam kut cu na pim a keu. Cun a taang ah le a hnawng ah voi khat veve a kap ih Che cu October 9, sun nazi 1:10 ah a thi.

CIA cun Che hi that loin kai in Panama ah hruai ih thusut an duh. 1961-62 hrawng hi Cuba le USA buaibik caan a si. Culai ih Cuba ih tuanvo neitu bik cu Che a si. Curuangah US cun Che that hnakin nungih kaih hi an hrangah man a nei sawn in an ruat.

Asinan Bolivia cozah cun October 8, Che le ho a kulh an kap thokin Che cu doawnak ah hriamtuar in a thi tiah radio ah an than. Che kaih a tuar hlan ihsin a thi zo tiah propaganda in thu an than. Cutikah an thatlo a sile, Che a nung tiah theih sal a sile an thuphan simmi a lang ding ti an duhlo. Curuangah Che kha an that tikah a lu le a hmai ah kap lo dingin thu an pek. Ralhmuni h kapawnak ih thi bang dingin.

Che an kaih le an that ah CIA office Félix Rodríguez tla a um. Nan CIA thazang a maltuk tikah a Thupten tlan [I ding tivek kha an thazang in a rak daih lo.

Che kai dingin hi CIA le US ralkap in nasa zetin an bawm. A hleice in logistic lam le intelligence lam ah. Cun US ralkap le CIA cun Che hawl ding le kaih ding hrang rori ah Special in ralkap training an nei.

Che ih ruak cu Vallegrande timi khua, a thihnak La Higuera thawh hla lonak, peng 35 tluk, ah ni khat sung an ret. Mipi le Journalist pawl in a thi ti nemhngetnak ah. A zohtu mipi tampi cun Che ih ruak cu Jesuh ding a bang tiah an ti.

Che cu a kut pahnih in an tan ih Argentina le Cuba an kuatin finger-print thawn mil le millo an zoh, a thi ngaingai ti nem-hngetnak ah.

October 11 zaan ah Che ih a ruak cu a hlo. Bolivia ralkap tlunlam thuthup peknak in khoi tiih theih lonak ah an phum.

October 15 ah Fidal Castro in Cuba ram Havana khawlipi ah Che a thih thu a than in ni 3 sung mipi riahsia caan rak tuah a si. October 18 ah Havana khawlipi Plaza de la Revolución ah mipi 1 million an suak ih Fidel Castro cun, “Tuni ah Che a thih ruangih nehnak hlapi a saktu pawl an sual. Che ih a thihnak in a idea, a ruahnak, a zumnak, a ralthiamnak pawl a neh tiih a ruattu pawl an sual. Mi menmen pakhat dinhmun, ralkap pakhat dinhmun, cerek lakih rak tlanglengtu, hruaitu pakhat dinhmun in a thitu pa cu vantthatnak ih a a thattu pawl hnakin a let thawng tampi mi mak le thil ti thei sawn pa a si.”

A thusim a netkhawmnak ah “santhar mino pawl zo vek siseh nan duh tin in sut ahcun, Che vek siseh tiin kan ti ding. Kan mino pawl zo vekin fim she, thiam she ti nan duh tiah in sut ahcun, tthukthun lo ten Che vek kan ti ding. A tu caan ah si she, hmailam a ra lai ding caan ah siseh, nuncan lam ah siseh, tuahtuannak lam ah siseh zotthim tlakbik minung Che a si tihi an thinlung tak in sim ka duh,” tiah a ti.

Che a thih hnu kum 28, 1995 ah Bolivia ralbawi pakhat in Che an phumnak kha a phuang. Cuba le Argentina lam mifim thiam pawl in an hawl ih 1997 ah Che ih ruh an tong. An tong veten theih a ol ce nak cu a kut hnih in a bul. 1997 October 17 ah Che ih ruak, ruh cu Cuba ah phur a si. Cun Santa Clara ah a thlan an tuah ih cui hmun ah a ruh cu ret a si.

Thawsam, thawpit ih tthanglian, Argentina sibawi tlawngta pakhat cu leitlun pi ih dothlengtu hminthangbik ah a cang.

Dothlengnak lam mit ih a zohtu, rualrannak, freedom for oppress, namnuai pawl zalennak, tivek mit ih a zohtu hrang ahcun Che cu mimak, Hero pakhat a si. Nan dotlengnak sungih relo takih mi a phildan, communist thehdarh vivotu a si dan cu pawl parah right winglam, capitalist lam pawl cun an duhlo nasa, Hero siloin villain, misual pakhat a si tiah an ti. Curuangah US cozah le CIA cun Bolivia ih hramlak, kerkawm tiang ih lo theih lo ih an hualnak a si.

A tlun lam ah a thu le hla tampi kan rak sim zo ih Che zo a si ti cu nangmai na cohlan dan a si ko.

A netnak ah Cuba a suahsan ih Congo ih a feh hlan te ah a fale pawl ca a tanta mi cakhat siarnak in ka thu ka net ter ding.

 

“Duhdawtmi Hildita, Aleidita, Camilo, Celia le Ernesto,

Ni Nikhat ih hi cakuat nan siar tikah cun ka nung nawn lo tinak a si. In cing mumal nawn lo ding, nautabik tla cu zianghman in cing lo ding. Nan pa, kei cu, a tthabik tiih a ruahmi parah a ttuan suaktu le a zumnak parah rinum zettu ka si. Dothlengtu ttha s ihram uh.

Zianghmuhhmuh nan hluhsuah theihnak ding hrangah, nan zirmi thiam thei dingin ca zuam uh.

Dothlengnak hi a thupi mi a si ti ciing ringring awla, nan kanmah bulpak lawngih kan fehpi ahcun zianghman man a nei. A hleice in, leitlun hmun kip, zo hnen khal ah  diklonak a ummi hi na thinlung muril in theithiam sak ding tum aw,

Kumkhua… ka fale paw…. Lo hmuhsal ka beisei

Ka lo pom… ka lo hnam….