Che Guevara
Revolution, Dothlengnak timi tongfang kan tong veten kan
mitthlam ih a langmi thil pakhat a um, cucu Che Guevara ih zuk a si. Mi tampi
cu an ram hrangah, silole an miphun hrangah dothlengnak an tuah. Asinan Che
Guevara dothengnak tuahtu dang vek a ram hrangah, a miphun hrangah dothlengnak
a tuah lo, a dik tiih a zummi, a pommi hrangah dothlengnak a tuah.
Tusun ah Che ih zuk cu T-Shirt
ah siseh, phar parah siseh, hmuntin ah hmuh ding a um. Mi tmpi hrangahcun Che
cu dothlengtu miraltha a si, mi hrekkhat ve hrangahcun communist karhzai tertu,
cold-blood ih mi thattu tiah an ti ve……….. Tuitum ah Che Guevara zo a si,
ziangtin Argentina sibawi pakhat leitlun ih a larbik dothlengtu ah a cang ti
kan zoh ding.
Ernesto Guevara cu 1928, June 14 ah Argentina ram, Rosario khua ah a suak. A nulepa hi Spain le Irish thisen zom an siih Ernesto an fa 5 lakih upabik a si. A nulepa hi mi neinung, phun uu, upper-class an si.
Ernesto cu a nauhak lai ihsin thawsam nat (asthma) a nei. A
nauhak deuh lai ah tla cun tlawnghman tthittha in a kai thei lo. Asthma a neih
ruangah harhdamnak hrangah tiin a nulepa in lehpannak lamah tha an pek zet.
Cutin Bawhlung, Rubby tivek pawl an tlawng ai-awh tiang lek thei dinhmun a rak
si.
Ernesto cu a nuahak lai ihsin
Biazai lam a paih zet. Cun a pa in an inn ah cabu 3,000 tluk a nei, cutin Ernesto
cu a man tinten cacsiar in caan a hmang. Western philosophy ihsin Asia lam
calai pawl, Latin America calai pawl nasa ten a siar ih a theihnak a kau zet.
.jpg)
Ernesto cu 1946 ah High School a ttheh ih 1947 ah University of Buenos Aires ah Sibawi a zir. 1952, tlawng a ttheh hlan deuh te, ah Ernesto cu a rualpa Alberto Motorcycle pakhat thawn khual an tlawng, Latin America zaten an fangkual ttheh, an khual tlawnnak a zate hi peng 5,000 tluk a hla, thla 9 sung an rei.
Cheli ram Chuquicamata timi copper (dar sen laihnak) mining
pi an thleng. Hnatuantu pawl ih an harsat dan, puan sin ding hman nei lo
dinhmun an sinak pawl a hmu. Company neitu pawl cu lian zet le nuam zetin an um
lai ah hnatuantu pawl an harsa tuk ti hmuh tikah capitalist pawl parah a
thinheng zet.
Cun Cheli in Machu Picchu lam ah
an feh. Khawte lam pawl ih an farah dan pawl a hmu. Ernesto le Alberto cu Argentina,
Chile, Peru, Ecuador, Colombia, Venezuela, Panama, le Miami tiang an thelng,
cun Argentina ah an kir sal. Cui an khual tlawnnak cu “The Motorcycle Diaries”
tiah kawh a si. A hmusuakmi cu Latin America ih an tontehmi farahnak, harsatnak
cu System damlo ruangah a si.
1951 ah Jacobo Árbenz cu hrilawknak ah nehnak a co ih Guatemala ih rampi president a ttuan. Cunah lai ah Guatemala ah US company pakhat a simi United Fruit Company (UFCO) in Guatemala rampi leilung 48% tluk hi an ta asi. Jacobo cu leiram thu thawn pehpar aw in reform nasa zetin a tuah ih United Fruit Company (UFCO) cu an leiram tam zet sung ding dawh an si. UFCO cu CIA hnen ah nawhthuh an pek ih cutin President Jacobo cu 1954 ah an hlon.
Ernesto cu, sibawi a ttheh, 1953
December 24 ah Guatemala a thleng. 1954 ah CIA pawl cun ralbawi Castillo Armas
kha an bawm ih thuneihnak an longer. Thilcang dan ziang hmauhhmauh a hmutu
Ernesto cu President Jacobo dinpitu lam ah nasa zetin dingin Castillo le CIA
pawl an do kalh. Castillo Armas ih ralkap pawl do dingin cu hriamkai lo in cu a
ngah lo tiah a ti. Cutin tualsung mi pawl hriamkai dingin a sawm, nan June 27
ah President Arbenz cu cawlhnak ca a sign, cutin hriamkai an tumnak cu an
hluhsuah lo. Ernesto tla CIA pawl ih thihdan pekmi (death list) ah a hmin a
tel. Tualsung mipakhat ih information peknak in a tlan man fangfang ih
Guatemala ih Argentina Embassy ah asylum a dil.
1954 September thla ah Ernesto cu Mexico ah a tlan. Mexico a
tlen in Ernesto cu Sizung ah hna a tuan, cun National Autonomous University of
Mexico ah tla Lecturer a tuan phah.
1955 ah a rualpi pakhat in Cuba
ih rak tlanmi Raúl Castro thawn theihternak a rak tuah cun Raul cun a upa Fedel
Castro thawn theihternak a rak tuah bet. Ernesto le Fidel cu an key a kaih
nasa, zaan varvar in dothlengnak thu an rel thei. Cutin Ernesto tla Cuba
dothlengnak ah Fidel bawm dingin a lung a kim, nan frontline ralkap siloin
medical team in sawn in a si.
Cuba dothlengtu pawl cun Ernesto cu “Che” tiah an ko. Che
ticu Argentina tongin, “Rual, Unau” tinak a si.
1956 November 25 ah Fidel, Raul le Che telin minung 82 cu lawng fate pakhat thawn Mexico in Cuba lam an pan. An lawng hmin cu Granma ti a si, minung 20 hrawng to theimi lawng a si, nan 82 an to. Minung 20 to theih lawng ih mi 82 to ti cu an tet nasa, liang le liang dai aw ih to an si, itnak hmun hman an nei lo. An tum dan ahcun November 30 ah Cuba thleng ding ti a si.
Mexico ihsin an suak rei lo ah tisuar a tho, cun an lawng le
a rit, ti tivek a zun phah, cutin duh vekin cakin an feh thei lo. Voikhat zaan
tla cu an ralkap pakhat lawng parin a tlak, cumi pa an hawlnak ah nazi tawkfang
an rei. Cutin Fidel le a ho pawl cu an tinmi caan ah thleng thei lo in December
2 ah Cuba an thleng. An thlen tikah kha cawlh ding an tinak hmun an thleng thei
lo. Hram lak deuh, mangrove forest, an thleng, ti hi thin can tluk a si. Nazi 4
an feh hnu ah tipikap, leilung ngaingai an thleng.
Fidel le a ho pawl cu Cuba ih dothlengtu dang thawn ko aw
dingin an an feh, Ni 2 ttha tluk an feh, ah an thuhla cu Cuba ram Ralbawi le
President a simi Fulgencio Batista ih ralkap pawl in an thuhla an thei. Cutin
an rak bawh. December 5 ah fuu hmaun pakhat ih an cawl lai ah Batista ih ralkap
pawl cun vanzam in bomb an thlak, leilam in nasa zetin rinlopin an rak do.
Cuihmun ah Fidel le a ho pawl cu an tuar nasa. Cui hmun ah Fidel ih ralkap 60
tluk an thi.
Cui hmun ah Che tla hriam a tuar. A kapah ralkap pakhat a
thi. Che cu dinhmun a ttha lo ih tlan a ttul. A sibawi thliri maw a hril ding,
maw a kiang ralkap thimi pai meithal le cerek? Che cun meithal le cerek a hril
ta.
Cutin an zaten thek aw celcel in
sahimnak ah an tlan. Fidel le ralkap 2 kha hmun khat ah an tlan. Che le Raul
Castro ho in ralkap 7 hrawng a dang hmun khat ah, cutin hmun Dangdang ah an
tthek darh aw. December 18 ah loo thlam pakhat ah an tong aw thei ih minung 12
tluk lawng an tang ih an mei thal hi rifle 7 lawng a tang. Cuitn minung 12 le
rifle 7 thawn dothlengnak an thok sal. Cui hmun ah Fidal Castro cun a nau Raul
le Che a zoh ih, “Now we have won the war, Tu ah ral kan neh zo,” tiah a ti.
A nungdam sun, a tang sun pawl ih tumtahnak hmaisabik cu thi lo ding (survival) hi a si. Sierra Maestra tupi ah relh thup in hmun an khuar. Sun ah meisa an tik lo, meikhu an suah lo. Cun hmun khatah reipi an um lo, an tthawn aw cingcing. Cule kiangkap khawte pawl an ciah-neh thei vivo. Khawte lam ta rawl tivek pawl hi a hramhram in an longlo, an lei. Cun Che in mina pawl manlo in a tuam hlawm, pawlsawmnak an nei vivo. Cutikah tualsung khawte mi pawl kha an intelligence, thlingthlatu ah a cang. Batista ralkap pawl ih cangvaihnak thuhla an thei ringring. 1957 ah hin kiangkap ih sakhan fate tivek khi an va siim. Hriamhrei an nei vivo.
Sierra Maestra tupi ahcun Mini state an tiih mahte uk-awknak an nei. Che second-in-command, ralbawibik sangtu, Fidal Castro sangtu a si. Che cun ral ih hmu thei lo dingin ziangtin inn le loo pawl kan sak ding ti a rak design. Meithal remnak, bomb tuahnak, ralkap boot tuahnak, sang tuahnak, sizung fate tivek a rak tuah.
.jpg)
1958 ah Cozah censorship kaan in
radio (Radio Rebal) a thlah thei. Cui radio program cun Batista cozah ih an
corruption, rampi huap CDM tuah ding thu, dothlengtu lam in an neh rero thu ti
pawl nasaten an than.
1958 May thla ah Batista cun ralkap 12,000 a thlah ih Fidel le a ho pawl thianfai dingin, cucu Operation Verano tiah an ko. Che le ho ralkap pawl cu 300 tluk an si. Batista ralkap pawl cu US cozah in an bawm ih an hriamhrei tla a ttha zet. Vanzam, tank, hriamhreipi ti pawl an nei kim zet. An von do aw taktak tikah Che te ho in thla 3 sungah an neh.
Che ih hoc un guerilla tactic
(Foco Theory) an hmang. Batista ralpak pawl kha an lem, dung an kir vivo ih
thukpi tiang an kir. Cutin hmailam ih um le dunglam ih um an pehtlaihnak harsa
ko an tuah ih an ttheut. Cun Che in a sniper pawl kha an captain, column hotu
kha a kap ter. An bawibik, hotubik an that in cu a tanglam pawl an vaivuan.
Command pektu tthitha a um lo. Cutikah ralkap tampi an tlan, a hrek hriam an
thla cu tin an si celcel. July thla cem/August thla ahcun Batista ralkap pawl
an sungfel. Hriamhrei tampi an tanta.
1958 December 28 ah Che le ralkap 300 cu Cuba ram laifang ih
um, Villa Clara peng ih an khawlipi Santa Clara siim dingin an pang. Santa
Clara khawpi cu Cuba ralkap 4,000 in hmun an khuar.
.jpg)
Santa Clera khawsung ah doawknak
mallai a suak nan, Batista ih ralbawipa in an neh ding a zum lo ih an sung a
khan, hriam a thlak. Senta Clera a tlak in cu Batista cu a dinhmun a tthalo thu
a thei ih 1959 January 1, zinglam nazi 3:00 ah Dominican Republican ah Vanzam
thawn a tlan. Che cu January 2 ah Havana khawlipi ah a thleng cun January 8 ah
Fedal thawn Havana ah a tong aw.
1959 ihsin Che cu Commander of La Cabaña Fortress & Supreme Prosecutor, Batista cozah ih tuanvo neitu, bawi upa, tha a pektu pawl thuthennak ih hotu a si. Che ih thupeknak vekin mi 100 lenglo hi thah an si. Himi thu thawn pehpar aw in mihrekkhat in Che in an dem.
.jpg)
Che cu President of the National Bank of Cuba 1959–1961, Minister
of Industries 1961–1965, Rampi
ai-awh in UN meeting kaitu tivek in hmun tum taktak pek a si.
Che cu Karl Marx uar zettu a si, Cuba rampi Socio-Economy
reform a tuah tum dan tla hi Marxism in an si, cucu New Man tiah a ko. Dun le
dan in Socialism ziang tluk in fehpi khal sehla minung thinlung ih duhhamnak,
hamttamnak pawl a hlo lo ahcun san a tlai lo. Curuangah minung sawn hi kan
thleng aw hmaisa a ttul, mi thar kan si a ttul tiah a ti. Amah rori tla
zarhte/zarhpi tinten fuu hmaun ah feh in hna a tuan ringring.
Asinan hi Cuba economy lole New
Man idea cu a takah a hlawhtling lo.
Che cun Fidel hnen ah ca pakhat a tanta ih 1965 April ah a
neihsiah, thilri, a sinak/rank, ziang hmuahhmuah tanta in Cuba hnakih a ttul
sawnnak hmun ah dothlengnak tuah dingin a pok.
Che cu khual a tlawn tikah CIA pawl ih theih lo dingin a kha hmul/ a hmurhmul a met, cun mikharh sah zet a kharh ih Peru mi, Business man siin khual a tlawng. 1965 ah cun Congo ram a thleng. Congo dothlengnak bawm a tum nan a rak hlawhtling lo. Ziangah tile dothlengnak hotu pawl mah le tawk in, zuu le sa thawn nuam takin an um, camp le ralkap hnen ah an um cuca lo. Cun, sikan an nei lo. Cule amah tla a damlo, malaria, sungdok tivekin a thi zik. Cutin Congo dothlengnak bawm a tumnak cu a hlawhtling lo.
1966 November thla ah Bolivia ah a thleng. Bolivia
dothlengnak ah tla duh vekin a hlawhtling lo ih hlei ah amah tla a nunnak a
laim phah.
Bolivia ih Che a hlawhtlinglonak cu
1.
Communist Party of Bolivia in Che hi tha an rak
pek lo. Cutikah Bolivia ah rinsantlak ngaingai dothlengtu, rampi thlengter
theitu ding mi level in Che hi an bawm lo.
2.
Che in an do ding ral hi Bolivia cozah ralkap
lawng a si ding a ruat. CIA pawl ih telnak hi tluk in a thuk ding ti a rak ruat
lo.
1967 October thla ah Bolivia mi pakhat
in Cozah ralkap hnen ah Che umnak hmun thu a rak pek. October 8 zinglam ah
Bolivia ralkap 200 - 300 in Che umnak, La Higuera khua kiang, an kulh. Che le a
ho hi ralkap 17 an si. Nazi 4 sung an ka aw. Che cun a ralkap pawl hmun 2 ah a
tthen aw ter, cutin dung an sip. Cui hmun ah Che cu a vorh lam ke ah an kap
ngah. Cun a pistol tla an tap ngah ih hman a theih lo. Cutin Che cu hriam a
thlak ih, “Che Guevara ka si. Ka thih hnakin ka nung ah man ka nei sawn,” tiah
a au. Cui zing doawknak ah Che lam in 3 an thi ih Che le Willy cu kaih an si.
Mi 12 cu an tlan suak thei.
Che cu La Higuera khua ih tlawnginn an hreng. October 9
zinglam ah Julia Cortez, kum 22, tlawng sayanu in Che cu rawl, pe hang a rak
pek. Julia cun neta ih a simnak ah ‘Che cu mipiang zet a si. A mit, a mi zoh a
hriam zet, zutneng mit vek a si. A mit ka zoh ngam lo,” tiah a ti. Che cun cui
sayanu hnenah, “hi ti-hang hi sui hnakin man a nei sawn, ka lungawi, ka lungawi
tuk/ This soup is worth more than gold. Thank you. Thank you so much."
Tiah a ti. Cun, “khawte lamah tlawnginn sia te ah hitin harsa zetin ca nan zirh
rero laiah bawi pawl cu khawpi ah Marcedez mawtaw to in nuam zetin an um, hi
ruangah so khaw dong thlengnak kan tuah,” tiah a ti.
October 9 ahcun Bolivia
President René Barrientos cun Che cu that dingin thu a pek. Mario Terán timi
ralbawi pakhat in Che thattu, kaptu si dingin a dil. October 8 do awknak ah a
rualpi 3 cu Che ih ho in a rak that. Teran cu Che that dingin a ra, Che cun, “I
that dingah na ra ti ka thei, mi ttihhrut pa, I kap aw. Milai pakhat lawng na
that thei ding,” tiah a ti. Cun Tera cun Che cu a kap. A kawng a tai tang ah
voi 5 a kap, cun a vorh lam ban ah voi 2 a kap. Che cu aw suak ih raak le
ai-hram ding a duh lo, a kehlam kut cu na pim a keu. Cun a taang ah le a hnawng
ah voi khat veve a kap ih Che cu October 9, sun nazi 1:10 ah a thi.
CIA cun Che hi that loin kai in Panama ah hruai ih thusut an
duh. 1961-62 hrawng hi Cuba le USA buaibik caan a si. Culai ih Cuba ih tuanvo
neitu bik cu Che a si. Curuangah US cun Che that hnakin nungih kaih hi an
hrangah man a nei sawn in an ruat.
Asinan Bolivia cozah cun October 8, Che le ho a kulh an kap thokin
Che cu doawnak ah hriamtuar in a thi tiah radio ah an than. Che kaih a tuar
hlan ihsin a thi zo tiah propaganda in thu an than. Cutikah an thatlo a sile,
Che a nung tiah theih sal a sile an thuphan simmi a lang ding ti an duhlo.
Curuangah Che kha an that tikah a lu le a hmai ah kap lo dingin thu an pek.
Ralhmuni h kapawnak ih thi bang dingin.
Che an kaih le an that ah CIA office Félix Rodríguez tla a
um. Nan CIA thazang a maltuk tikah a Thupten tlan [I ding tivek kha an thazang
in a rak daih lo.
Che kai dingin hi CIA le US
ralkap in nasa zetin an bawm. A hleice in logistic lam le intelligence lam ah.
Cun US ralkap le CIA cun Che hawl ding le kaih ding hrang rori ah Special in
ralkap training an nei.
Che ih ruak cu Vallegrande timi khua, a thihnak La Higuera
thawh hla lonak, peng 35 tluk, ah ni khat sung an ret. Mipi le Journalist pawl
in a thi ti nemhngetnak ah. A zohtu mipi tampi cun Che ih ruak cu Jesuh ding a
bang tiah an ti.
Che cu a kut pahnih in an tan ih Argentina le Cuba an kuatin
finger-print thawn mil le millo an zoh, a thi ngaingai ti nem-hngetnak ah.
October 11 zaan ah Che ih a ruak cu a hlo. Bolivia ralkap
tlunlam thuthup peknak in khoi tiih theih lonak ah an phum.
October 15 ah Fidal Castro in Cuba ram Havana khawlipi ah
Che a thih thu a than in ni 3 sung mipi riahsia caan rak tuah a si. October 18
ah Havana khawlipi Plaza de la Revolución ah mipi 1 million an suak ih Fidel
Castro cun, “Tuni ah Che a thih ruangih nehnak hlapi a saktu pawl an sual. Che
ih a thihnak in a idea, a ruahnak, a zumnak, a ralthiamnak pawl a neh tiih a
ruattu pawl an sual. Mi menmen pakhat dinhmun, ralkap pakhat dinhmun, cerek
lakih rak tlanglengtu, hruaitu pakhat dinhmun in a thitu pa cu vantthatnak ih a
a thattu pawl hnakin a let thawng tampi mi mak le thil ti thei sawn pa a si.”
A thusim a netkhawmnak ah “santhar mino pawl zo vek siseh
nan duh tin in sut ahcun, Che vek siseh tiin kan ti ding. Kan mino pawl zo
vekin fim she, thiam she ti nan duh tiah in sut ahcun, tthukthun lo ten Che vek
kan ti ding. A tu caan ah si she, hmailam a ra lai ding caan ah siseh, nuncan
lam ah siseh, tuahtuannak lam ah siseh zotthim tlakbik minung Che a si tihi an
thinlung tak in sim ka duh,” tiah a ti.
Che
a thih hnu kum 28, 1995 ah Bolivia ralbawi pakhat in Che an phumnak kha a
phuang. Cuba le Argentina lam mifim thiam pawl in an hawl ih 1997 ah Che ih ruh
an tong. An tong veten theih a ol ce nak cu a kut hnih in a bul. 1997 October
17 ah Che ih ruak, ruh cu Cuba ah phur a si. Cun Santa Clara ah a thlan an tuah
ih cui hmun ah a ruh cu ret a si.
Thawsam, thawpit ih tthanglian, Argentina sibawi tlawngta
pakhat cu leitlun pi ih dothlengtu hminthangbik ah a cang.
Dothlengnak lam mit ih a zohtu, rualrannak, freedom for
oppress, namnuai pawl zalennak, tivek mit ih a zohtu hrang ahcun Che cu mimak,
Hero pakhat a si. Nan dotlengnak sungih relo takih mi a phildan, communist
thehdarh vivotu a si dan cu pawl parah right winglam, capitalist lam pawl cun
an duhlo nasa, Hero siloin villain, misual pakhat a si tiah an ti. Curuangah US
cozah le CIA cun Bolivia ih hramlak, kerkawm tiang ih lo theih lo ih an hualnak
a si.
A tlun lam ah a thu le hla tampi kan rak sim zo ih Che zo a
si ti cu nangmai na cohlan dan a si ko.
A netnak ah Cuba a suahsan ih Congo ih a feh hlan te ah a
fale pawl ca a tanta mi cakhat siarnak in ka thu ka net ter ding.
“Duhdawtmi Hildita, Aleidita,
Camilo, Celia le Ernesto,
Ni Nikhat ih hi cakuat nan siar
tikah cun ka nung nawn lo tinak a si. In cing mumal nawn lo ding, nautabik tla
cu zianghman in cing lo ding. Nan pa, kei cu, a tthabik tiih a ruahmi parah a
ttuan suaktu le a zumnak parah rinum zettu ka si. Dothlengtu ttha s ihram uh.
Zianghmuhhmuh nan hluhsuah
theihnak ding hrangah, nan zirmi thiam thei dingin ca zuam uh.
Dothlengnak hi a thupi mi a si ti
ciing ringring awla, nan kanmah bulpak lawngih kan fehpi ahcun zianghman man a
nei. A hleice in, leitlun hmun kip, zo hnen khal ah diklonak a ummi hi na thinlung muril in
theithiam sak ding tum aw,
Kumkhua… ka fale paw…. Lo hmuhsal
ka beisei
Ka lo pom… ka lo hnam….
